Đề xuất của Bộ Công Thương đưa cơ chế bù đắp khoản chi phí chưa được tính đúng, tính đủ vào giá điện, trong đó có khoản lỗ lớn của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) giai đoạn 2022 - 2023 vào Dự thảo Luật Điện lực sửa đổi đang gây nhiều băn khoăn trong dư luận.

Đây là vấn đề nhạy cảm bởi điện không chỉ là hàng hóa thông thường, còn là đầu vào thiết yếu của nền kinh tế và đời sống dân sinh. Vì vậy, cần nhìn nhận khách quan: Không thể để ngành điện chịu thiệt kéo dài, nhưng cũng không thể để người tiêu dùng gánh thay mọi khoản lỗ của ngành điện nếu chưa được bóc tách, kiểm toán và giải trình đầy đủ.

Phóng viên VOV.VN có cuộc trao đổi với PGS.TS Ngô Trí Long - Chuyên gia kinh tế để làm rõ hơn về vấn đề này.

PV: Thưa ông, khoản lỗ lớn của EVN từ nhiều năm qua vẫn chưa được xử lý triệt để. Dư luận cho rằng, giá điện vẫn chủ yếu được điều chỉnh tăng nhưng ngành điện cứ mãikêu lỗ lớn. Ông có đánh giá như thế nào về tínhminh bạch nhưng lại nhưnghịch lý của thực trạng này?

PGS.TS Ngô Trí Long: Trước hết, phải thấy rằng ngành điện có những khó khăn thực tế. Giai đoạn 2022 - 2023 giá nhiên liệu thế giới tăng mạnh, chi phí nhập khẩu than, khí, tỷ giá, chi phí mua điện đều có biến động lớn. Trong khi đó, giá bán lẻ điện không thể điều chỉnh ngay theo chi phí đầu vào, vì còn phải tính đến phục hồi kinh tế sau dịch, kiểm soát lạm phát và ổn định đời sống người dân. Khi đầu vào tăng nhưng đầu ra (giá bán điện) bị kìm giữ nên EVN phát sinh lỗ là điều có thể lý giải.

Nếu khoản lỗ hợp lý này không được xử lý, ngành điện sẽ thiếu nguồn lực để đầu tư, sửa chữa, vận hành hệ thống, trả nợ, mua điện và mở rộng nguồn -lưới điện. Khi đó, rủi ro không dừng lại ở bảng cân đối tài chính của EVN, còn có thể chuyển thành rủi ro thiếu điện, chậm đầu tư, giảm độ tin cậy cung ứng và an ninh năng lượng. Một nền kinh tế muốn tăng trưởng cao, thu hút công nghiệp chế biến, công nghệ cao, trung tâm dữ liệu, logistics,…sẽ không thể có một ngành điện với nguồn tài chính suy yếu.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ không phải cứ EVN sản xuất kinh doanh thua lỗ là đương nhiên đưa vào giá điện. Giá điện cần tính đúng, tính đủ, nhưng trước hết phải tính đúng bản chất chi phí nên cần phân biệt rõ 3 loại chi phí. Một là chi phí khách quan phát sinh do biến động nhiên liệu, tỷ giá, thủy văn bất lợi khiến ngành điện phải huy động nguồn điện giá cao để bảo đảm cung ứng. Loại chi phí này có thể xem xét phân bổ dần vào giá điện.

Hai là chi phí chính sách, phát sinh do Nhà nước chủ động giữ giá điện để hỗ trợ phục hồi kinh tế, kiểm soát lạm phát và bảo đảm an sinh xã hội. Với loại chi phí này, cần lượng hóa rõ phần nào xã hội phải chia sẻ, phần nào Nhà nước có thể hỗ trợ bằng công cụ tài khóa hoặc lộ trình điều chỉnh giá.

Thứ ba là chi phí chủ quan nếu có liên quan đến quản trị, đầu tư, dự báo, mua bán điện, phân bổ nguồn lực hoặc hiệu quả vận hành. Phần này ngành điện không thể chuyển sang người tiêu dùng. Nếu không bóc tách rành mạch, cơ chế “tính đúng, tính đủ” rất dễ bị hiểu thành “người dân trả thay cho rủi ro quản trị của doanh nghiệp độc quyền”.

PV: Năm 2025, Bộ Công Thương cũng lấy ý kiến Dự thảo sửa đổi Nghị định 72/2025/NĐ-CP về cơ chế điều chỉnh giá bán lẻ điện. Trong đó đề xuất 2 phương án xử lý khoản lỗ lũy kế của EVN gồm: Phân bổ toàn bộ khoản lỗ hợp lý chưa được tính đủ vào giá thành điện; hoặc phân bổ từng phần khoản lỗ, tính toán phù hợp với tình hình kinh tế từng thời điểm - nhưng chưa được xem xét. Quan điểm của ông thế nàonếu các phương án này lại được chấp thuận trong Luật Điện lực sửa đổi?

PGS.TS Ngô Trí Long: Việc đưa cơ chế này từ Nghị định lên Luật là bước đi cần được cân nhắc rất kỹ. Luật có giá trị pháp lý cao hơn, ổn định hơn, nhưng cũng có nghĩa là cơ chế này có thể trở thành nguyên tắc lâu dài. Nếu quy định quá rộng, thiếu điều kiện ràng buộc sẽ tạo cảm giác như một “tấm séc trắng” cho việc đưa các khoản lỗ vào giá điện. Điều đó không tốt cho người tiêu dùng và cũng không tốt cho uy tín của ngành điện.

Vì vậy cách tiếp cận hợp lý là cho phép xử lý chi phí hợp lý, hợp lệ nhưng phải kèm điều kiện nghiêm ngặt. Mọi khoản chi phí đề xuất phân bổ vào giá điện phải được kiểm toán độc lập, thẩm định bởi cơ quan có thẩm quyền, công khai cơ sở tính toán và có báo cáo đánh giá tác động đến CPI, doanh nghiệp, hộ gia đình. Không thể chỉ dựa vào số liệu nội bộ của EVN hoặc giải trình 1 chiều từ doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, cần có lộ trình phân bổ nhiều năm, không cộng dồn 1 lần vào giá điện. Điện tăng giá sẽ tác động dây chuyền đến sản xuất, chi phí sinh hoạt và kỳ vọng lạm phát. Với doanh nghiệp, nhất là các ngành dùng nhiều điện như thép, xi măng, hóa chất, dệt may, thủy sản,… giá điện tăng mạnh có thể làm giảm biên lợi nhuận và sức cạnh tranh. Với người dân, đặc biệt là hộ nghèo, người thu nhập thấp, công nhân thuê trọ, hộ đông người, hóa đơn điện không chỉ là chi phí tiêu dùng mà còn là áp lực an sinh.

Do đó, nếu phải điều chỉnh cần thiết kế cơ chế “chia sẻ có kiểm soát”. Nghĩa là ngành điện được thu hồi dần chi phí hợp lý; Nhà nước giám sát chặt, không để chi phí bất hợp lý lọt vào giá; người tiêu dùng được bảo vệ bằng lộ trình, biểu giá phù hợp và hỗ trợ có mục tiêu cho nhóm yếu thế. Không nên để cùng một mức tăng tác động như nhau lên hộ nghèo và nhóm tiêu dùng điện lớn.

PV: Thưa ông, trong thông tin do EVN công bố ngày 14/5, khoản lỗ lũy kế của EVN trong 2 năm 2022 - 2023 là khoảng 50.029 tỷ đồng, nhưng trong cácnăm 2024 và 2025, hoạt động sản xuất kinh doanh của tập đoàn này đã được cải thiện đáng kể, đến hết năm 2025 số lỗ luỹ kế của Công ty mẹ - EVN chỉ còn khoảng 5.611 tỷ đồng. Ông đánh giá ra sao về những con số này và có nên coi đây là giải pháp để ngành điện thoát lỗ trong dài hạn?

PGS.TS Ngô Trí Long: Về dài hạn, vấn đề không chỉ là xử lý khoản lỗ lũy kế khoảng 45.000 tỷ đồng hay hơn 5.600 tỷ đồng như EVN đưa ra. Điều cốt yếu là là tránh lặp lại vòng luẩn quẩn: Đầu vào tăng, giá bán bị kiềm chế khiến doanh nghiệp lỗ sau đó lại đề xuất đưa khoản lỗ vào giá. Cách điều hành này dễ gây sốc xã hội và làm suy giảm niềm tin.

Muốn giải quyết căn cơ, giá điện phải từng bước vận hành theo tín hiệu thị trường, nhưng thị trường đó phải có kỷ luật: Minh bạch chi phí, cạnh tranh thực chất, kiểm toán độc lập, tách bạch khâu độc quyền tự nhiên với khâu có thể cạnh tranh.

Ngành điện cần được cảm thôngbởi nhiệm vụ bảo đảm điện cho nền kinh tế là rất nặng nề. Không thể yêu cầu EVN vừa giữ giá thấp, vừa bảo đảm cung ứng, vừa đầu tư lớn nhưng lại không được thu hồi chi phí hợp lý. Nhưng sự cảm thông của xã hội chỉ có thể khi đi kèm với sự minh bạch. Người dân có thể chia sẻ khó khăn với ngành điện, nhưng họ cần biết mình đang chia sẻ khoản chi phí nào? Vì sao phát sinh? Ai đã kiểm tra, phân bổ trong bao lâu và trách nhiệm quản trị được đặt ở đâu?

Vì vậy, tinh thần đúng không phải là bác bỏ cơ chế bù đắp chi phí, cũng không phải chấp nhận vô điều kiện. Cách làm thuyết phục nhất là luật hóa nguyên tắc: Chi phí hợp lý thì được thu hồi; chi phí chưa rõ thì phải giải trình; chi phí do quản trị yếu kém thì không được chuyển vào giá điện.

Nói ngắn gọn, không thể để ngành điện “ôm lỗ” đến mức suy yếu năng lực cung ứng, nhưng càng không thể để người tiêu dùng trở thành nơi hấp thụ cuối cùng của mọi bất cập. Giá điện phải được tính đúng, tính đủ, nhưng quan trọng hơn là phải đảm bảo tính minh bạch, tính công bằng và tính trách nhiệm.

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!