Phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam bàn luận về câu chuyện này với Tiến sĩ (TS) Đặng Vũ Cảnh Linh, Phó Viện trưởng Viện Đào tạo, Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam.

PV: Thưa TS, ông có suy nghĩ gì khi những va chạm rất nhỏ trong cuộc sống hay khi tham gia giao thông lại dễ bùng phát thành xung đột, thậm chí dẫn tới vòng lao lý?

TSĐặng Vũ Cảnh Linh: Thực trạng này đang là một vấn đề khá bức xúc hiện nay. Điều đáng lo không chỉ là số lượng vụ việc có chiều hướng xuất hiện nhiều hơn, mà còn là phản ứng ngày càng gay gắt và mức độ thiếu kiểm soát trong hành vi của một số người. Có những sự việc khi được đưa lên mạng khiến người xem không khỏi ngỡ ngàng, thậm chí khó hình dung đó lại là cách ứng xử của con người với nhau trong những tình huống rất bình thường của đời sống.

Đó không chỉ là biểu hiện nhất thời của một cá nhân nóng tính, mà còn cho thấy trong đời sống công cộng đang có những khoảng trống đáng lo về văn hóa ứng xử, tinh thần thượng tôn pháp luật, khả năng giải quyết mâu thuẫn bằng lý lẽ và chất lượng ứng xử của môi trường xã hội xung quanh.

PV: Phải chăng áp lực kinh tế, công việc và nhịp sống đô thị khiến con người ta dễ mất kiểm soát trong các va chạm nhỏ, thưa ông? Và đây có phải dấu hiệu của sự tích tụ căng thẳng tâm lý trong đời sống hiện nay?

TSĐặng Vũ Cảnh Linh: Áp lực đời sống có thể làm con người dễ nóng hơn, nhưng không thể là lý do biện minh cho sử dụng bạo lực. Ở một bộ phận, cái tôi cá nhân quá lớn, trong khi niềm tin vào người khác, vào lòng tốt, vào lý lẽ và vào pháp luật lại không đủ để tạo ra cách ứng xử văn minh. Chỉ cần cảm thấy quyền lợi, danh dự hoặc vị thế của mình bị động chạm, họ có thể lập tức to tiếng, ăn thua, muốn giành phần thắng về mình, thậm chí “động tay, động chân”, hành xử như thể mình có quyền đứng trên người khác, trên quy tắc chung.

Vì vậy, đây không chỉ là biểu hiện của sự tích tụ căng thẳng tâm lý trong đời sống hiện đại hay dừng ở căng thẳng tâm lý cá nhân mà còn phản ánh sự thiếu hụt kỹ năng chung sống hòa thuận trong không gian công cộng, thiếu văn hóa đối thoại và thiếu thói quen đưa mâu thuẫn về đúng kênh giải quyết bằng pháp luật, lý lẽ và trách nhiệm cộng đồng.

PV: Có ý kiến cho rằng, xã hội ngày càng đề cao quyền cá nhân nhưng ít nhấn mạnh trách nhiệm cộng đồng. Ông có đồng tình với ý kiến đó?

TSĐặng Vũ Cảnh Linh: Tôi cho rằng cần phân biệt rất rõ giữa việc tôn trọng, bảo vệ quyền cá nhân theo tinh thần pháp luật tiến bộ với việc tuyệt đối hóa cái tôi cá nhân theo chủ nghĩa lệch chuẩn. Quyền cá nhân bao giờ cũng phải gắn với nghĩa vụ, trách nhiệm đối với tập thể, cộng đồng và với quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Không ai có thể nhân danh quyền của mình để xâm phạm thân thể, danh dự, tài sản, hoạt động hợp pháp của cá nhân, tổ chức khác. Quyền cá nhân không bao giờ đồng nghĩa với quyền tự cho mình sử dụng bạo lực thay pháp luật.

Người văn minh là người biết bảo vệ quyền lợi của mình nhưng không xâm phạm quyền lợi của người khác. Cộng đồng văn minh là cộng đồng biết bảo vệ từng cá nhân, nhưng đồng thời cũng yêu cầu từng cá nhân tôn trọng luật lệ, chuẩn mực và sự bình yên chung. Bảo vệ bản thân không có nghĩa là phản ứng hay chống đối con người và xã hội bằng mọi giá, mà phải biết tôn trọng người khác và tuân thủ pháp luật.

PV: Nếu xu hướng hành xử thiếu văn hóa tiếp tục gia tăng, theo ông, sẽ ảnh hưởng thế nào đến đời sống đô thị và các quan hệ xã hội?

TSĐặng Vũ Cảnh Linh: Nếu không có giải pháp ngăn chặn những hành xử thiếu văn hóa, hệ lụy trước hết là làm suy giảm cảm giác an toàn của người dân trong sinh hoạt hằng ngày. Nếu con người luôn phải lo âu rằng, chỉ một lời nhắc nhở, một va chạm nhỏ, một sự bất đồng bình thường cũng có thể dẫn đến xúc phạm, hành hung hoặc trả đũa, thì đời sống công cộng sẽ trở nên bất an, căng thẳng và mất dần sự tin cậy cần thiết giữa người với người.

Nguy hiểm hơn, những hành vi bạo lực, thiếu văn hóa còn có thể tạo ra tâm lý coi thường pháp luật. Nếu không bị lên án và xử lý nghiêm, các hành vi ấy dễ tạo hiệu ứng xấu, khiến người khác học theo, làm suy giảm văn hóa ứng xử, làm suy yếu kỷ cương xã hội, bào mòn những giá trị ứng xử tốt đẹp vốn được coi trọng trong truyền thống dân tộc.

Hệ quả tiếp theo là người tử tế sẽ ngại lên tiếng, đấu tranh trước cái sai, thói hư tật xấu trong xã hội. Khi người nhắc nhở bị hành hung, người can ngăn bị vạ lây, người góp ý bị chửi bới, người làm chứng bị đe dọa, nhiều người sẽ chọn im lặng cho yên thân. Sự im lặng ấy rất nguy hiểm, bởi nó làm cho các chuẩn mực chung yếu đi, cái sai có thêm không gian tồn tại và khiến những người muốn bảo vệ điều đúng cảm thấy đơn độc trong chính cộng đồng của mình.

PV: Theo ông, điều nào quan trọng hơn để giảm những hành xử cực đoan: chế tài pháp luật hay giáo dục văn hóa ứng xử?

Theo tôi, cả hai đều cần thiết và phải được thực hiện đồng bộ. Pháp luật đặt ra ranh giới bắt buộc của hành vi xã hội; giáo dục văn hóa giúp con người tự điều chỉnh mình trước khi chạm vào ranh giới ấy. Vì vậy, trước hết cần tăng cường giáo dục pháp luật trong đời sống hằng ngày. Khi hiểu pháp luật, con người sẽ biết rằng quyền lợi của mình phải được bảo vệ bằng con đường hợp pháp, chứ không thể bằng lời nhục mạ hoặc hành vi tự xử. Bên cạnh đó, cần tăng cường xử phạt, răn đe nghiêm minh đối với các hành vi bạo lực, thiếu văn hóa nơi công cộng để bảo vệ người lương thiện, bảo vệ trật tự chung và khẳng định rằng, không ai có quyền đặt cảm xúc cá nhân lên trên pháp luật.

Về lâu dài, giáo dục văn hóa ứng xử vẫn là nền tảng để phòng ngừa. Giáo dục văn hóa ứng xử không nên chỉ dừng ở những lời khuyên chung chung, mà cần gắn với các tình huống cụ thể trong giao thông, chung cư, trường học, nơi làm việc, mạng xã hội và các không gian công cộng khác.

Một điểm rất quan trọng nữa là người ngoài cuộc cần nhìn nhận, đánh giá các vụ việc một cách có trách nhiệm, không hả hê, cổ xúy, kích động bạo lực, biến nỗi đau hay sai lầm của người khác thành trò giải trí trên mạng. Mỗi lượt chia sẻ, bình luận, chế giễu, miệt thị nếu thiếu suy nghĩ đều có thể tiếp tục đẩy sự việc đi xa hơn, tạo ra một dạng bạo lực mới trong không gian mạng.

Do đó, để giảm những hành xử cực đoan, cần đồng thời tăng cường giáo dục pháp luật, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, xây dựng văn hóa ứng xử phi bạo lực và nâng cao ý thức đấu tranh của cộng đồng trước những hành vi sai trái.

PV: Thưa TS, xây dựng văn hóa ứng xử phi bạo lực cần bắt đầu từ đâu?

TSĐặng Vũ Cảnh Linh: Theo tôi, trước hết cần coi văn hóa phi bạo lực là một năng lực sống cần được giáo dục, rèn luyện và nhắc nhở thường xuyên trong gia đình, nhà trường, công sở và toàn xã hội. Muốn giảm bạo lực trong đời sống xã hội, phải bắt đầu từ việc dạy con người biết tự kiểm soát mình trong những tình huống bình thường nhất.

Gia đình là nơi đầu tiên hình thành văn hóa ứng xử. Trẻ em học cách nói năng, phản ứng, nhường nhịn, xin lỗi, tôn trọng người khác trước hết từ cha mẹ và người lớn trong nhà. Nếu người lớn thường xuyên quát mắng, xúc phạm, dùng bạo lực hoặc áp đặt trong gia đình, rất khó đòi hỏi trẻ em lớn lên biết đối thoại ôn hòa. Ngược lại, khi cha mẹ biết kiềm chế, biết lắng nghe, biết nhận lỗi, biết giải thích phải trái, biết tôn trọng người lao động, người yếu thế, người khác biệt với mình, thì đó chính là những bài học trực tiếp và bền vững nhất về văn hóa phi bạo lực.

Nhà trường cũng cần coi kỹ năng kiểm soát cảm xúc, xử lý xung đột và ứng xử đúng pháp luật là một phần quan trọng của giáo dục công dân. Học sinh không chỉ cần được dạy “không được đánh nhau”, mà còn cần được học phải làm gì khi tức giận, khi bị khiêu khích, xúc phạm, khi chứng kiến bạn bè mâu thuẫn hoặc khi quyền lợi của mình bị ảnh hưởng. Các em cần biết cách tìm sự hỗ trợ từ thầy cô, gia đình, cơ quan có trách nhiệm; biết dùng lời nói, lý lẽ và quy trình phù hợp thay vì phản ứng bằng bạo lực.

Trong công sở, cơ quan, doanh nghiệp và các không gian dịch vụ, văn hóa phi bạo lực cần được thể hiện qua quy tắc ứng xử, cách giao tiếp, cách xử lý bất đồng, cách tiếp nhận phản ánh và cách nhắc nhở nhau. Một lời nói đúng mực, một thái độ cầu thị, một cách xử lý công bằng nhiều khi có thể ngăn một mâu thuẫn nhỏ biến thành xung đột lớn.

Ở cấp độ xã hội, cần tăng cường tuyên truyền, nhắc nhở và hình thành thói quen ứng xử theo đúng pháp luật, đúng văn hóa. Mỗi người phải học cách tự đặt ra giới hạn cho mình. Khi gia đình, nhà trường, công sở và xã hội cùng nêu gương trách nhiệm, cùng nhắc nhở nhau và cùng rèn luyện sự kiềm chế cá nhân, những va chạm nhỏ trong đời sống sẽ có nhiều cơ hội được giải quyết bằng lý lẽ, pháp luật và sự tôn trọng nhau, thay vì bằng bạo lực, bằng những lời lẽ, hành vi làm tổn thương nhau.

PV: Xin trân trọng cảm ơn Tiến sĩ!