Khoa học công nghệ là gốc của mô hình tăng trưởng mới

Giai đoạn 2026-2030, tăng trưởng bình quân phải đạt ít nhất 10%/năm; đến năm 2030 trở thành nước thu nhập trung bình cao, năm 2045 trở thành nước thu nhập cao - là những mục tiêu đầy thách thức, đòi hỏi quyết tâm lớn của cả hệ thống chính trị. Việt Nam sẽ khó có bước đột phá nếu vẫn tiếp cận theo phương thức cũ – tức là tăng trưởng dựa vào các động lực truyền thống như đầu tư, xuất khẩu, vốn, khai thác tài nguyên và nguồn lao động giá rẻ. Điều này đặt ra yêu cầu Việt Nam phải thay đổi mô hình tăng trưởng và khai phóng các động lực mới để tạo nên sức bật, hiện thực hóa khát vọng vươn xa của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 57, xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội, ngăn chặn nguy cơ tụt hậu, bà Nguyễn Thị Việt Nga, Đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng cho rằng, để các động lực tăng trưởng mới được phát huy, trước hết cần tháo gỡ 3 điểm nghẽn.

“Thứ nhất là thể chế, pháp luật còn mâu thuẫn, chồng chéo, phân cấp nhưng chưa gắn trách nhiệm, thủ tục hành chính còn rườm rà, khiến cơ hội đầu tư, đổi mới sáng tạo bị chậm lại. Thứ hai là nguồn lực vốn cho hạ tầng, khoa học công nghệ, chuyển đổi số còn phân tán; tỷ lệ chi cho R&D chỉ khoảng 0,5% GDP - thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực. Thứ ba là chất lượng nguồn nhân lực thấp, thiếu nhân lực trình độ cao, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ, năng lượng tái tạo, trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu lớn”, bà Nga nhấn mạnh.

Thực tiễn cho thấy, không có mô hình phát triển chung cho mọi quốc gia, chỉ có những mô hình phù hợp với bối cảnh lịch sử, trình độ phát triển và điều kiện của mỗi quốc gia cũng như phù hợp với từng thời điểm và xu thế phát triển. Theo GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, trong bối cảnh hiện nay, khoa học công nghệ được xác định là gốc rễ của mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam.

“Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay chính là khả năng chuyển hóa tinh thần Nghị quyết, chính sách thành năng lực thực tế của nền kinh tế. Hiện dư địa của các động lực tăng trưởng truyền thống ngày càng bị thu hẹp, nếu khoa học – công nghệ vẫn chỉ được nhìn nhận như một khoản chi, mà không phải là sự đầu tư cho tương lai, thì rất khó tạo ra những đột phá nền tảng. Điều này đặt ra yêu cầu cần tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực then chốt, công nghệ chiến lược và nhân lực chất lượng cao, thay vì phân bổ nguồn lực một cách dàn trải”, GS Đức nói.

Khai phóng động lực mới bằng cách nào?

Để kích hoạt, khai phóng các động lực tăng trưởng mới, theo bà Nguyễn Thị Việt Nga, cần ba nhóm giải pháp chính.

“Đột phá về thể chế, xây dựng chính phủ kiến tạo, pháp luật phải đi trước, gắn trách nhiệm cá nhân trong thực thi, giảm thiểu sự can thiệp hành chính vào thị trường. Thiết kế các cơ chế tài chính đủ mạnh như: quỹ đổi mới sáng tạo quốc gia; tín dụng xanh; cơ chế hợp tác công tư (PPP) minh bạch cho hạ tầng chiến lược; khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ, chuyển đổi số. Phát triển nguồn nhân lực, gắn đào tạo với nhu cầu thị trường, tạo môi trường thu hút nhân tài, khuyến khích hợp tác doanh nghiệp - trường đại học - viện nghiên cứu. Khi thể chế được khơi thông, nguồn lực đủ mạnh, con người được chuẩn bị kỹ lưỡng, các động lực tăng trưởng sẽ thực sự được giải phóng, giúp nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới”, bà Nga nhấn mạnh.

Với tầm nhìn chiến lược, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang được kỳ vọng sẽ trở thành ba động lực trọng tâm, mở đường cho đất nước vượt qua bẫy thu nhập trung bình, tiến gần tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao trong những thập niên tới. Tuy nhiên, Việt Nam không thể bước vào nền kinh tế tri thức, nếu không thực hiện cuộc cách mạng giáo dục một cách thực chất, đổi mới chất lượng đào tạo và sử dụng nhân tài, nhất là trong các ngành công nghệ mũi nhọn, khoa học ứng dụng.

TS Nguyễn Quốc Việt, Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, muốn khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng thực sự, cần có sự đầu tư tương xứng, nhất là cho việc phát triển nguồn nhân lực. Trong đó, giáo dục đại học phải là trọng tâm, sự đầu tư của Nhà nước vào giáo dục đại học cần mang tính chiến lược, tạo xung lực đổi mới cho nền kinh tế tri thức.

“Cần mạnh dạn triển khai, thí điểm có kiểm soát các mô hình sandbox đa lĩnh vực, nhất là trong những lĩnh vực đổi mới như công nghệ tài chính (fintech), tài sản ảo, năng lượng tái tạo, kinh tế số, kinh tế tuần hoàn, tăng trưởng xanh… Nếu e ngại, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội phát triển”, TS Việt nêu quan điểm.

Việt Nam đang ở giai đoạn đầu của hành trình kiến tạo động lực tăng trưởng mới là khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Vì vậy, phát triển khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo cần được đặt trong hệ sinh thái đầy đủ, cân bằng, bao gồm thể chế, hạ tầng, nguồn nhân lực, Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp, trong đó thể chế phải phải đi trước để mở đường cho sáng tạo.

Nhà nước cần khuyến khích, cho phép thử nghiệm, ứng dụng mô hình khoa học công nghệ mới trong thực tiễn - coi đây là con đường nhanh và hiệu quả nhất để hình thành, phát triển các công nghệ mới. Có giải pháp nâng cao hiệu quả chi ngân sách cho khoa học - công nghệ, để làm sao 1 đồng vốn Nhà nước phải kích hoạt được 3 - 4 đồng vốn của doanh nghiệp; chuyển mạnh từ "chi cho nghiên cứu" sang "đặt hàng và mua kết quả nghiên cứu; có cơ chế đủ mạnh để thu hút, giữ chânnhân tài khoa học công nghệ; khơi thông dòng vốn phục vụ cho đổi mới sáng tạo.