Cú hích từ Trung Đông

Indonesia đang đẩy mạnh chiến lược chuyển đổi sang năng lượng xanh với kế hoạch chuyển đổi 120 triệu xe máy chạy xăng sang xe máy điện. Đối với xe máy, mức trợ cấp sẽ là 5 triệu rupiah (tương đương 8 triệu VNĐ) mỗi chiếc, trong khi người mua xe điện sẽ được giảm thuế giá trị gia tăng từ 40% đến 100%, tùy thuộc vào loại pin. Ưu đãi VAT chỉ áp dụng cho xe điện nói chung và không bao gồm xe hybrid. Mức ưu đãi sẽ phụ thuộc vào loại pin được sử dụng. Xe điện sử dụng pin niken sẽ nhận được trợ cấp lớn hơn như một phần nỗ lực thúc đẩy niken, một trong những mặt hàng chủ lực của Indonesia.

Thực tế là quá trình chuyển đổi sang xe máy điện của Indonesia đã thực hiện nhiều năm qua, trong đó mỗi năm có khoảng 200.000 chiếc xe máy được chuyển đổi thành xe máy điện. Chính phủ quyết tâm thực hiện tham vọng xây dựng một hệ sinh thái xe điện hoàn chỉnh tại quốc gia này do các động lực chính sau:

Thứ nhất tận dụng nguồn tài nguyên Niken- nguyên liệu quan trọng để sản xuất pin xe điện. Indonesia sở hữu trữ lượng niken lớn nhất toàn cầu (chiếm khoảng 50% nguồn cung thế giới). Không chỉ tận dụng nguồn nguyên liệu trong nước, chính sách cấm xuất khẩu quặng niken thô buộc các công ty nước ngoài phải xây dựng nhà máy tinh chế, nhà máy sản xuất pin và lắp ráp ngay trong nước.

Thứ hai là hỗ trợ cho chiến lược chuyển đổi nền kinh tế từ xuất khẩu hàng hóa thô sang chuỗi giá trị công nghệ cao, tạo ra hàng chục nghìn việc làm có giá trị gia tăng cao cho lực lượng lao động nội địa.

Thứ ba là cam kết cắt giảm phát thải. Tình trạng ô nhiễm không khí, đặc biệt là các thành phố lớn ở Indonesia là vấn đề đã lâu tại quốc gia này, trong đó ngành giao thông vận tải là một trong những tác nhân gây ô nhiễm lớn nhất tại các đô thị đông đúc. Phát triển xe điện cũng là một cam kết của Indonesia nhằm hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2060.

Và cuối cùng là cú hích khủng hoảng nguồn cung nhiên liệu ở Trung Đông. Việc giá năng lượng tăng cao, vấn đề chuyển đổi xe điện tại Indonesia được thúc đẩy mạnh mẽ hơn. Xe điện đóng vai trò trọng yếu trong việc giảm mức tiêu thụ xăng dầu quốc gia, giúp Indonesia cân bằng lại cán cân thương mại và bảo đảm an ninh năng lượng. Chương trình xe điện này tiếp nối các biện pháp nhằm thúc đẩy năng lượng tái tạo và điện khí hóa, nằm trong chương trình nghị sự rộng lớn hơn của Tổng thống Prabowo Subianto nhằm đạt được mục tiêu tự chủ năng lượng.

"Chiến lược kép" cân bằng lợi ích

Indonesia hiện là một trong những thị trường xe máy lớn nhất thế giới. Thúc đẩy hệ sinh thái xe điện sẽ là xu thế chung của không chỉ Indonesia mà còn nhiều nước trong khu vực và thế giới. Do đó các chiến lược cần có sự điều chỉnh dần dần để đảm bảo lợi ích cân bằng chung. Đối với Indonesia, chính phủ Indonesia đang thực hiện một "Chiến lược kép" vừa bảo vệ giá trị kinh tế của ngành công nghiệp xe máy chạy xăng truyền thống trong khi tích cực thúc đẩy điện khí hóa trong nước.

Indonesia đang thực hiện chiến lược cân bằng thông qua một số cơ chế chính:

Chuyển hướng xe máy chạy xăng sang thị trường xuất khẩu:Bộ Công nghiệp Indonesia công bố các quy định yêu cầu các nhà máy trong nước tập trung hoàn toàn vào thị trường xuất khẩu xe máy chạy xăng. Các ông lớn trong ngành ô tô truyền thống không phải đóng cửa các dây chuyền lắp ráp ICE trị giá hàng tỷ đô la. Thay vào đó, xe máy chạy xăng sản xuất tại Indonesia sẽ được chuyển hướng sang các thị trường xuất khẩu phi truyền thống trên khắp châu Phi, Trung Đông và Nam Mỹ, bảo vệ việc làm trong ngành sản xuất địa phương và giữ doanh thu xuất khẩu ở mức cao.

Đảm bảo thị trường nội địa cho xe máy điện:Chính phủ đặt mục tiêu đảm bảo 100% xe máy mới bán trong nước cuối cùng sẽ là xe máy điện. Để bảo vệ các nhà máy trong nước khỏi bị tràn ngập bởi hàng nhập khẩu xe điện giá rẻ, lắp ráp hoàn chỉnh từ nước ngoài, Indonesia áp đặt các yêu cầu nghiêm ngặt về tỷ lệ nội địa hóa (TKDN). Các nhà sản xuất xe điện nước ngoài chỉ được cấp hạn ngạch nhập khẩu tạm thời nếu họ cam kết xây dựng các nhà máy trong nước đạt ngưỡng 40% linh kiện nội địa.

Thực hiện chuyển đổi từ xăng sang điện:Để bảo vệ 120 triệu xe máy chạy xăng truyền thống, Bộ Năng lượng và Khoáng sản đang đẩy nhanh chương trình chuyển đổi từ xăng sang điện. Thay vì buộc người dân phải mua xe hoàn toàn mới, chính phủ trợ cấp cho các thợ sửa chữa và doanh nghiệp vừa và nhỏ (UMKM) trong nước để thay thế động cơ đốt trong bằng hệ thống truyền động điện. Điều này thúc đẩy một ngành công nghiệp dịch vụ trong nước hoàn toàn mới, tận dụng khung xe hiện có.

Thích ứng với quá trình chuyển đổi này, ngành công nghiệp xe máy tại Indonesia cùng đang thực hiện các bước chuyển mình lớn, với các hãng xe xe truyền thống (Honda, Yamaha) chuyển dịch sang các công ty khởi nghiệp xe điện và các nhà máy hoán cải động cơ. Bên cạnh các hãng nội địa (GESITS, Selis), các ông lớn xe điện Trung Quốc như Yadea đang rót vốn hàng chục triệu USD để xây dựng nhà máy cung cấp cho thị trường nội địa và Đông Nam Á.

Bài học từ chiến lược cũ

Trong năm 2023-2024, Indonesia đã thực hiện một kế hoạch chuyển đổi xe điện lớn, cung cấp trợ cấp từ 7 triệu đến 10 triệu rupiah (408-583 USD) cho bộ dụng cụ chuyển đổi, bao gồm pin, động cơ và các bộ phận khác. Tuy nhiên, chương trình chuyển đổi xe máy xăng sang điện được đánh giá không hiệu quả, một phần đến từ các yếu tố sau:

Hệ sinh thái và cơ sở hạ tầng hiện tại của Indonesia chưa sẵn sàng để hỗ trợ việc điện khí hóa xe máy quy mô lớn. Số lượng các xưởng có khả năng chuyển đổi xe máy thông thường sang xe điện hoặc bảo dưỡng xe điện vẫn còn hạn chế, tập trung ở các thành phố lớn.

Cơ sở hạ tầng sạc cũng là một hạn chế. Các trạm sạc xe điện vẫn còn khan hiếm và chủ yếu nằm ở các trung tâm mua sắm tại khu vực đô thị. Trong khi đó, công ty điện lực nhà nước Perusahaan Listrik Negara vẫn chưa cam kết đầu tư lớn cần thiết để mở rộng mạng lưới sạc trên toàn quốc.

Được đánh giá là thách thức khó nhất đó là sở thích của người tiêu dùng, với nhiều người ưa chuộng xe máy chạy xăng vì giá trị kinh tế lâu dài. Giá bán lại của xe máy điện giảm nhanh hơn. Xe máy xăng chiếm ưu thế trên thị trường do sự phổ biến rộng rãi của các cửa hàng sửa chữa và phụ tùng thay thế trên khắp Indonesia.

Hiện các chuyên gia đều đánh giá chương trình này là một bước đi đúng hướng, nhưng cần thời gian và quy mô cần phải thực tế. Indonesia nên áp dụng cách tiếp cận từng bước hơn, bắt đầu với các phân khúc cụ thể như tài xế giao hàng và tài xế dịch vụ gọi xe. Tốt hơn là nên bắt đầu ở một vài thành phố lớn thay vì triển khai trên toàn quốc ngay lập tức. Triển khai càng rộng, càng nhiều vấn đề sẽ nảy sinh, bắt đầu từ quy mô nhỏ cũng sẽ giúp các xưởng chuyển đổi có thời gian tuyển dụng và đào tạo công nhân, xây dựng năng lực và mở rộng quy mô hoạt động. Ngoài ra, giai đoạn đầu nên xác định phân khúc nào được ưu tiên chuyển đổi, ví dụ phân khúc xe máy cũ, gây ô nhiễm môi trường. Ngoài ra, chính phủ cần đảm bảo các nguồn điện sạc và mở rộng cơ sở hạ tầng sạc và đổi pin…

Việc Indonesia thúc đẩy xe điện diễn ra trong bối cảnh giá dầu toàn cầu dự kiến vẫn ở mức cao do căng thẳng liên quan đến Mỹ, Israel và Iran. Chính phủ Indonesia hy vọng các biện pháp khuyến khích mới sẽ giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu và tăng cường an ninh năng lượng quốc gia. Chương trình xe điện này tiếp nối các biện pháp trước đó nhằm thúc đẩy năng lượng tái tạo và điện khí hóa, nằm trong chương trình nghị sự rộng lớn hơn của Tổng thống Prabowo Subianto nhằm đạt được mục tiêu tự chủ năng lượng.