Tiến trình đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử trên Biển Đông (COC) đang bước vào giai đoạn then chốt khi Philippines đảm nhận vai trò Chủ tịch ASEAN năm 2026. Tuy nhiên, hành trình đi đến một văn bản thực chất vẫn còn những rào cản mang tính hệ thống.

Mục tiêu hoàn tất COC vào năm 2026 – thời hạn mà Philippines đặt ra nhiều kỳ vọng đang đối mặt với áp lực khổng lồ. Vấn đề không chỉ là việc ký kết một văn bản, mà là "đảm bảo tính hiệu quả và thực chất thay vì chỉ là một văn bản hình thức".

Nỗ lực tìm kiếm sự đồng thuận khu vực

Một câu hỏi quan trọng được đặt ra là: Nếu COC không được thông qua, hoặc được thông qua nhưng không mang tính ràng buộc, không đủ thực chất, thì điều gì sẽ xảy ra sau đó? Câu hỏi này mở ra một hướng tư duy vượt ra ngoài việc chỉ tập trung vào bản thân văn kiện COC, hướng tới cách quản lý tình hình trong mọi kịch bản.

Giới phân tích cho rằng trong trường hợp COC không thành hiện thực – một khả năng không phải không thể xảy ra, các bên cần có tư duy linh hoạt và sáng tạo hơn. Các nhà quan sát đều nhấn mạnh rằng Biển Đông không chỉ là vấn đề chủ quyền và lãnh thổ, mà còn bao gồm nhiều khía cạnh an ninh phi truyền thống như an ninh, an toàn hàng hải, bảo vệ môi trường biển, cứu hộ cứu nạn và hợp tác nghề cá.

Theo đó, ASEAN cung cấp nhiều nền tảng hợp tác khác nhau ngoài COC. Nếu chỉ tập trung toàn bộ kỳ vọng vào một văn kiện duy nhất, các bên có thể bỏ lỡ nhiều cơ chế hợp tác sẵn có. Vì vậy, việc tận dụng “khung ASEAN” để thúc đẩy các sáng kiến hợp tác thực chất có thể là một giải pháp khả thi. Ngoài ra, cũng không thể bỏ qua sự nổi lên của các cơ chế “hợp tác tiểu đa phương”, trong đó một số ít quốc gia có lợi ích tương đồng chủ động hợp tác chặt chẽ hơn với nhau trong những lĩnh vực cụ thể.

An ninh biển không chỉ là chủ quyền mà còn là bảo vệ môi trường, phục hồi rạn san hô và an ninh lương thực cho hàng triệu người. Hệ sinh thái biển là một mạng lưới kết nối không biên giới bởi sự suy giảm sinh thái ở một điểm sẽ kéo theo sự sụp đổ của chuỗi thức ăn trên toàn vùng biển.

Bên cạnh đó, một số ý kiến cho rằng, thay vì theo đuổi một COC toàn diện giải quyết các vấn đề chủ quyền – điều khó đạt được trong ngắn hạn thì ASEAN có thể thu hẹp tham vọng vào một dạng “mini-COC” tập trung vào quản lý sự cố và ngăn ngừa xung đột. Nội dung có thể bao gồm: quy định khoảng cách an toàn giữa tàu thuyền; cơ chế liên lạc vô tuyến minh bạch; quy tắc về sử dụng thiết bị như laser và các biện pháp tránh tính toán sai lầm dẫn đến va chạm ngoài ý muốn. Mục tiêu cốt lõi của ý tưởng này không phải giải quyết tranh chấp chủ quyền ngay lập tức, mà là ngăn ngừa một sự cố nghiêm trọng có thể leo thang.

Theo Đại sứ Australia tại ASEAN Tiffany McDonald, một trong những giá trị cốt lõi của ASEAN nằm ở năng lực triệu tập. Thông qua các cơ chế như Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS), Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) hay các khuôn khổ đối thoại khác, ASEAN có khả năng đưa lãnh đạo các nước trong và ngoài khu vực cùng ngồi vào một bàn thảo luận. Chính năng lực thiết lập không gian đối thoại này đã tạo cho ASEAN một vai trò đặc thù trong cấu trúc khu vực.

Bên cạnh đó là chức năng thiết lập luật lệ và chuẩn mực. Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) là một ví dụ tiêu biểu: văn kiện này xác định rõ những hành vi được kỳ vọng từ các quốc gia hoạt động trong khu vực. Việc trở thành bên ký kết TAC đồng nghĩa với việc chấp nhận những nguyên tắc nền tảng mà ASEAN đề cao, bao gồm giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, không sử dụng vũ lực và tôn trọng chủ quyền.

Trong không gian khu vực, vai trò trung tâm của ASEAN được thể hiện thông qua các sáng kiến như Tầm nhìn ASEAN về Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương (AOIP), Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác, cũng như các khuôn khổ đối thoại ASEAN - Trung Quốc. Thông qua các văn kiện này, ASEAN đã nêu rõ kỳ vọng về cách thức các quốc gia nên hành xử tại khu vực, đồng thời liên tục nhấn mạnh vai trò của luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), như nền tảng điều chỉnh các hoạt động trên biển.

“Liên quan đến Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC), nếu một COC đủ mạnh được thông qua, tác động lớn nhất của nó sẽ nằm ở việc củng cố vai trò của UNCLOS, đồng thời không làm phương hại đến quyền và nghĩa vụ hợp pháp của các bên thứ ba trong khu vực. Yếu tố then chốt quyết định thành công của COC, vì vậy, không chỉ là việc ký kết một văn kiện, mà là bảo đảm rằng văn kiện đó thực sự tái khẳng định và tăng cường hiệu lực của trật tự pháp lý trên biển dựa trên UNCLOS”, Đại sứ Australia tại ASEAN Tiffany McDonald cho hay.

Hợp tác ASEAN và Australia trong kiến trúc khu vực và quản trị hàng hải

ASEAN hiện là đối tác thương mại lớn thứ hai của Australia. Trong bối cảnh đó, ổn định hàng hải và thương mại đường biển có ý nghĩa thiết yếu đối với lợi ích kinh tế của cả hai bên. Do đó, việc thúc đẩy một COC chất lượng cao không chỉ là vấn đề an ninh, mà còn gắn trực tiếp với bảo đảm môi trường thương mại ổn định và có thể dự đoán được.

Australia khẳng định các chương trình hợp tác phát triển với ASEAN được định hướng theo nguyên tắc ASEAN dẫn dắt - tức là dựa trên các ưu tiên do chính ASEAN xác định. Trong 5 -10 năm tới, hai chủ đề nổi bật được xác định là: an ninh năng lượng và hạ tầng cáp ngầm dưới biển. Hệ thống cáp ngầm không chỉ phục vụ truyền tải năng lượng mà còn là nền tảng cho chuyển đổi số của ASEAN. Vì vậy, an ninh hàng hải ngày càng gắn liền với an ninh năng lượng và an ninh hạ tầng số.

Trong bối cảnh cạnh tranh địa chiến lược ngày càng gia tăng, Australia ủng hộ một khu vực mà mỗi quốc gia có quyền tự do lựa chọn cách theo đuổi lợi ích quốc gia của mình. Thông qua các cơ chế ASEAN, Australia mong muốn duy trì một khu vực dựa trên luật lệ, có khả năng chống chịu và không buộc các nước phải chọn phe.

Quản trị biển trong khu vực đang bước vào một giai đoạn chuyển động mới, nơi trọng tâm không chỉ còn là các văn kiện đàm phán, mà là năng lực hợp tác thực tế trên thực địa. Dù mục tiêu hoàn tất Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) vào năm 2026 vẫn giữ ý nghĩa biểu tượng và chính trị quan trọng, thì thước đo bền vững của an ninh hàng hải lại nằm ở những cơ chế vận hành hằng ngày: mức độ chia sẻ nhận thức tình huống trên biển, tần suất và chất lượng các cuộc tuần tra chung, các sáng kiến bảo vệ môi trường biển, cũng như khả năng phối hợp xử lý sự cố giữa các lực lượng chấp pháp.

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược còn tiếp diễn và một COC toàn diện vẫn đối mặt với nhiều thách thức, chính những khuôn khổ hợp tác linh hoạt, thực chất và từng bước này mới tạo ra “lực đỡ” cho ổn định khu vực. Nói cách khác, tương lai của an ninh hàng hải Đông Nam Á không chỉ được quyết định trên bàn đàm phán, mà còn được định hình bởi cách các quốc gia lựa chọn hành xử, phối hợp và xây dựng lòng tin trên biển.