Ngôi nhà số 15 đường Nguyễn Thái Học nằm giữa lòng phố cổ Hội An, thành phốĐà Nẵng. Bà Phan Thị Như Hiền sống ở đây gần 50 năm, là Tổ trưởng dân phố An Định, cũng là người gắn bó với từng nếp sinh hoạt của khu phố này. Một năm qua, bà cảm nhận nhiều đổi thay trong khu đô thị cổ. Trước đây, cả Hội An là một thành phố. Khách theo tour đi liền một mạch: xuống rừng dừa Bảy Mẫu ngồi thúng chai, ghé làng rau Trà Quế, làng gốm Thanh Hà, rồi ngược lên phố cổ đi xích lô. Một vòng trải nghiệm khép kín trong một đô thị.

Bà Hiền nói, bây giờmọi thứ đã khác:“Khách Hàn Quốc bây giờ họ chỉ tới rừng dừa thôi, rồi họ sẽ quay về trung tâm Đà Nẵng lại, chứ họ không quay lên để đi xích lô trên phố cổ nữa. Đời sống của anh em nghiệp đoàn xích lô thấy cũng khó khăn đó. Khi chia ra thành 3 phường thì tôi thấy khách du lịch cũng chia ra. Mình mong muốn du lịch Hội An được quay lại như xưa, khi người ta đến Hội An sẽ được trải nghiệm tất cả di sản chứ không phân biệt phường Hội An hay Hội An Đông, Hội An Tây”.

Khách ghé một chặng rồi đi, bao người mưu sinh phía sau hụt theo. Nghiệp đoàn xích lô vắng khách. Hàng lưu niệm, shop quần áo ế ẩm, thu nhập không bằng trước. Chuyện rác thải, bãi đỗ xe cũng nảy sinh nhiều vấn đề. Rác từ phường Hội An, nơi mỗi ngày phát sinh khối lượng rác lớn nhất của thành phố Hội An (cũ) vì áp lực du lịch, chở lên phường Hội An Tây có khi bị từ chối vì bãi đã quá tải, mà nơi ấy lại chẳng hưởng lợi gì từ du lịch của phường khác. Còn phường Hội An, cái lõi của phố cổ, lại không có đất làm bãi đỗ xe, phải trông vào phường bên cạnh.

Ông Nguyễn Đức Bình, Bí thư Đảng ủy phường Hội An nêu lên những vướng mắc từ thực tế:"Phường Hội An là phát triển dịch vụ và hoạt động du lịch là cái đầu mối xả ra lượng rác rất lớn trong 3 phường... Nhưng mà phường Hội An thì không giải quyết được việc đó mà phải đưa rác về đổ ở phường Hội An Tây. Hội An Tây thì không phát sinh dịch vụ, không hưởng lợi từ dịch vụ, nhưng lại phải chịu cái việc sống chung với núi rác đấy”.

Ngày 01/7/2025, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi vào vận hành. Thành phố Hội An (cũ) được sắp xếp lại thành 4 đơn vị hành chính cấp xã/phường gồm 3 phường: Hội An, Hội An Đông, Hội An Tây và xã đảo Tân Hiệp giữ nguyên trạng.Không còn cấp huyện, nhiều công việc dồn về cơ sở, thủ tục được đưa đến gần dân hơn. Sau khi sắp xếp lại, thực tiễn tại đô thị cổ phát sinh nhiều vấn đề cần được nghiên cứu, tiếp tục sáp nhập đơn vị hành chính cấp phường. Bởi, Hội An không chỉ là một địa giới.

Năm 1999, UNESCO ghi danh nơi đây là Di sản Văn hóa thế giới với tên gọi: Đô thị cổ Hội An. Đó không phải mỗi khu phố cổ Hội An mà là cả một đô thị thương cảng được gìn giữ gần như nguyên vẹn, nơi kiến trúc Việt, Hoa, Nhật, phương Tây hòa lẫn trong một tổng thể. Khu phố cổ chỉ là vùng lõi, còn di sản thật sự trải rộng, từ làng gốm Thanh Hà, làng rau Trà Quế, rừng dừa nước Cẩm Thanh, ra đến cửa biển và đảo Cù Lao Chàm.

Từ ngày 01/7/2025, vùng lõi đô thị cổ nằm gọn trong phường Hội An. Nhưng cả một cơ thể di sản vốn liền mạch, nay được quản lý bởi nhiều đầu mối khác nhau, mỗi nơi một địa giới, một thẩm quyền. Cũng chính từ đây, những bất cập trong công tác quản lý ngày càng dễ nhìn thấy. Rõ nhất là ở đời sống thường ngày của người dân trong phố cổ. Một đô thị từng vận hành như một cơ thể, nay tách ra nhiều phường, mỗi nơi tự lo phần mình. Nhưng điều khiến người dân Hội An trăn trở nhất lại nằm ở việc giữ gìn di tích.

Trước đây, thành phố Hội An (cũ) quản lý di sản thông qua một cơ quan chuyên trách là Trung tâm Quản lý bảo tồn di sản văn hóa Hội An. Nay, trung tâm này chuyển về trực thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng và đổi tên thành Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An. Người trông coi di sản và người quản lý địa bàn không còn chung một mái nhà.

Theo lãnh đạo phường Hội An, khoảng cách ấy hiện ra ở những việc tưởng nhỏ mà rất quan trọng. Một đám cháy trong phố cổ, hỏi ai chịu trách nhiệm quản lý cũng không dễ trả lời. Một hộ dân muốn sửa nhà, lắp một thiết bị trong ngôi nhà gỗ mấy trăm năm tuổi thì xin phép ai, ai là người gác cửa? Đến cả nguồn lực giữ gìn di sản cũng đang trong giai đoạn chuyển tiếp. Nguồn thu từ vé tham quan phố cổ, xưa nay phần lớn dành để trùng tu chính những ngôi nhà cổ của dân, nay được điều chuyển theo phân cấp mới về Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng, rồi chờ bố trí kinh phí trở lại cho công tác trùng tu, mất nhiều thời gian, thủ tục.

Ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An cho rằng, đô thị cổ Hội An là một thực thể không thể chia cắt, cần nghiên cứu sắp xếp lại cho phù hợp:“Di sản văn hóa thế giới Hội An không phải ở một phường Hội An, không phải ở một phường Hội An Đông, cũng không phải ở một phường Hội An Tây và không phải ở Tân Hiệp mà nó phải là một tổng thể hài hòa như trước đây. Công tác quản lý di sản văn hóa thế giới đô thị cổ Hội An là một nhiệm vụ vô cùng khác biệt, phải được đặt trong một tổng thể quản lý hoàn chỉnh và thống nhất, không chia cắt, không tách rời”.

Đó cũng là lý do, ngay sau ngày 01/7/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch yêu cầu giữ nguyên tên gọi mà UNESCO đã công nhận: Đô thị cổ Hội An – Di sản Văn hóa thế giới, bao trùm cả 3 phường và xã đảo Tân Hiệp. Trên giấy tờ và trong cách nhìn quốc tế, Di sản Văn hóa thế giới Hội An vẫn là một. Chỉ có địa giới hành chính và bộ máy quản lý là đã sắp xếp lại theo đơn vị hành chính mới.

Những điểm nghẽn bất cập trong quản trị đã hiện ra trong một năm qua. Câu chuyện không dừng ở việc bảo tồn di sản. Nó còn là chuyện tiền đâu để trùng tu, là những danh hiệu quốc tế mang tên thành phố Hội An (cũ), và xa hơn, là bài toán quản trị đô thị di sản này đang đặt ra. Cuối năm 2023, thành phố Hội An (cũ) được UNESCO công nhận là thành viên Mạng lưới các thành phố sáng tạo toàn cầu, ở lĩnh vực thủ công và nghệ thuật dân gian. Nhưng danh hiệu ấy là trao cho cả một thành phố, không trao cho một phường; trong khi đó, nghề gốm, nghệ thuật dân gian làm nên danh hiệu này lại nằm trên cả 3 phường.

Ông Nguyễn Đức Bình, Bí thư Đảng ủy phường Hội An trăn trở:“Trước đây thành phố Hội An được mạng lưới thành phố sáng tạo toàn cầu công nhận là thành viên. Nhưng bây giờ khi không còn tư cách là thành phố nữa thì họ khuyến nghị sẽ loại Hội An ra khỏi cái mạng lưới sáng tạo toàn cầu đó”.

Không chỉ danh hiệu, Hội An còn có hàng chục năm kết nghĩa với nhiều đô thị có phố cổ ở Đức, Ý, Nhật Bản, Hàn Quốc. Nay cấp phường không còn tương đồng với một thành phố bạn, nên việc tiếp nối những mối thâm tình ấy cũng cần một cách ứng xử phù hợp hơn. Một thương hiệu gây dựng mấy chục năm, giờ cần một đầu mối đủ tầm để giữ. Nhận diện những vướng mắc ấy, sau ngày 01/7/2025, đội ngũ cán bộ lãnh đạo 3 phường Hội An, Hội An Đông và Hội An Tây đã ngồi lại, cùng ký một quy chế phối hợp. Nhưng một bản quy chế cụ thể tới đâu cũng không thể họp mãi để quyết từng việc. Mỗi phường một địa giới, một đầu mối ngân sách, một hướng phát triển, thì cái chung dễ bị chậm lại.

Một đô thị vốn được quy hoạch để các phần nương vào nhau đang có nguy cơ lệch nhịp. Một lễ hội từng rộn ràng khắp đô thị cổ Hội An, nay dồn về một nơi, chỗ khác đìu hiu.Sức hấp dẫn của một thương hiệu chung đã giảm đi rất nhiều.Lãnh đạo thành phố Đà Nẵng đã nhìn thấy thực tế đó và từng có lúc tính chuyện thành lập một Hội đồng điều phối, làm đầu mối kết nối 3 phường.

Ông Nguyễn Sự, nguyên Bí thư Thành ủy Hội An mạnh dạn đề xuất cần tiếp tục nghiên cứu, có thể sáp nhập lại 3 phường trong vùng lõi đô thị cổ Hội An:“Theo tôi đề xuất vẫn tiếp tục nghiên cứu để sáp nhập lại các phường trong này trở thành một đơn vị hành chính cấp cơ sở. Tất nhiên khi sáp nhập là phải có cơ chế, chính sách và phân cấp, phân quyền, phân nguồn lực một cách đầy đủ để bản thân lực lượng anh em dưới này mới có thể thực hiện được. Trong đó, căn bản là phải tính toán đội ngũ cán bộ cho tốt, đủ sức quản trị, vừa là người lái thuyền, vừa là người chèo thuyền”.

Điều Hội An đang đối mặt không còn là chuyện của riêng một vùng đất. Mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ: cuộc sắp xếp mới dừng ở giảm đầu mối, chưa phải đã nâng cao năng lực phục vụ. Bộ máy đã gọn, nhưng nguồn lực và năng lực thực thi chưa theo kịp thẩm quyền được giao. Triển khai tinh thần ấy, ngày 18/6/2026, Bộ Nội vụ có văn bản số 6218 yêu cầu các địa phương đánh giá việc tiếp tục sáp nhập một số xã, phường và nghiên cứu hình thành những đơn vị hành chính đô thị mang tính hạt nhân, với nguyên tắc: không để địa giới hành chính trở thành rào cản phát triển.

Nhiều chuyên gia về quy hoạch đô thị cho rằng, khi sắp xếp lại cấp xã, nên chú ý trước hết những đô thị có bề dày truyền thống, để mỗi nơi trở thành một hạt nhân thực sự, không chỉ tự đứng vững mà còn lan tỏa, dẫn dắt cả vùng quanh mình. Xuất phát từ thực tiễn gần một năm qua, nhiều cán bộ cơ sở cũng đề nghị cơ quan có thẩm quyền tiếp tục nghiên cứu, định hướng sắp xếp, điều chỉnh địa giới một số đơn vị hành chính cấp xã/phường quy mô nhỏ; mở rộng không gian phát triển phù hợp với yêu cầu phát triển đô thị, tăng cường liên kết vùng...

Hội An từng là thương cảng quốc tế sầm uất bậc nhất Đông Nam Á mấy thế kỷ trước, một điểm đến mang tầm thế giới, hội đủ yếu tố của một đô thị hạt nhân như thế...