Không rào cản

Ngày 15/3 tới đây, cử tri cả nước sẽ tham gia bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031. Không khí chuẩn bị cho ngày hội lớn của toàn dân đang lan tỏa khắp các khu dân cư, cơ quan, đơn vị. Trong dòng chảy chung ấy, người khuyết tật với đầy đủ quyền và nghĩa vụ công dân cũng đang chủ động, tự tin hòa mình vào tiến trình dân chủ của đất nước.

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, Việt Nam hiện có khoảng 6,2 triệu người khuyết tật từ 2 tuổi trở lên, chiếm 7,06% dân số.Hiến pháp và pháp luật Việt Nam khẳng định mọi công dân đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đều có quyền bầu cử; đủ 21 tuổi có quyền ứng cử vào Quốc hội và Hội đồng nhân dân. Quyền đó không phân biệt giới tính, điều kiện kinh tế hay tình trạng khuyết tật.

Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp quy định trách nhiệm của các cơ quan tổ chức bầu cử trong việc tạo điều kiện thuận lợi để mọi cử tri thực hiện quyền của mình.

Những quy định đó không chỉ là dòng chữ trong văn bản, mà đã và đang được cụ thể hóa bằng các điểm bỏ phiếu dễ tiếp cận hơn, danh sách cử tri được rà soát kỹ lưỡng, tài liệu tuyên truyền đa dạng, phù hợp với từng nhóm đối tượng.

Với họ, mỗi kỳ bầu cử không chỉ là một thủ tục hành chính. Đó là câu chuyện của ký ức, của niềm tự hào, của khát vọng được bình đẳng, được đại diện và được lắng nghe.

Anh Nguyễn Văn Nam - Quản trị Diễn đàn Tiếng nói người khuyết tật Việt Nam vẫn nhớ như in lần đầu tiên được đi bầu cử khi tròn 18 tuổi."Đối với người khuyết tật cảm giác bình đẳng rõ ràng hơn rất nhiều khi mình được cầm lá phiếu như mọi người khác để tham gia vào vận mệnh chính trị của đất nước", anh Nam cho biết.

Anh Nam từng tham gia tổ bầu cử tại địa phương, hỗ trợ công tác tuyên truyền, kiểm phiếu. Và trong nhiều năm làm việc liên quan đến bầu cử, anh không quên một hình ảnh một người khuyết tật co cứng toàn cơ, không thể cầm phiếu bằng tay. "Họ cắn vào lá phiếu và tự bỏ vào hòm phiếu. Đấy là cách họ tự tay thực hiện quyền của mình, không nhờ ai cả, họ rất mãn nguyện", anh Nam kể một khoảnh khắc nhỏ, nhưng là biểu tượng của lòng tự trọng và quyền công dân.

Anh Nguyễn Lý Sự, 30 tuổi, là người khuyết tật vận động sinh ra ở Cà Mau hiện tại làm việc tại Cần Thơ. Anh Sự chưa từng cầm lá phiếu đi bầu, đãtừng thờ ơ với hoạt động chính trị của đất nước. Nhưng thời gian và sự thay đổi trong truyền thông, chính sách đã giúp anh có cách nhìn khác.

"Trước đó em đã bỏ qua. Bây giờ em nghĩ mình là công dân Việt Nam, không nói mình là người khuyết tật hay là khỏe mạnh, đều có nghĩa vụ thực hiện quyền bầu cử", Sự chia sẻ.

Ở nhiều địa phương đã ghi nhận có những người ứng cử là người khuyết tật, anh Sự cho rằng, nếu có đại biểu là người khuyết tật tham gia cơ quan dân cử, họ sẽ hiểu sâu sắc hơn những khó khăn của cộng đồng.

"Em tạm dùng từ là người bình thường nha, người bình thường dù có chăm lo cho người khuyết tật thì cũng không bằng một người khuyết tật suy nghĩ cho người khuyết tật được", đó là điều Sự mong mỏi nhất trong hoạt động sắp tới của Quốc hội khóa mới.

Trước khi bầu cử diễn ra, Ban bầu cử địa phương đã soát cử tri là nhóm dễ bị tổn thương để có giải pháp phù hợp. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là thông điệp về sự tôn trọng và ghi nhận vai trò của người khuyết tật trong đời sống chính trị.

Theo anh Nguyễn Văn Nam, rào cản khiến những công dân ở các dạng tật khác nhau ngại đến bỏ phiếu bầu cử đó là một số nơi, địa điểm bầu cử ở trên tầng gác hội trường Đại học, hay các Nhà văn hóa thôn, rất khó khăn cho người khuyết tật tiếp cận.

"Ban bầu cử cũng nên hỏi người khuyết tật có thể tự bỏ phiếu được không trước khi sử dụng thùng phiếu phụ đến tận nhà", anh Nam góp ý.

Tại TP. Cần Thơ, anh Nguyễn Trịnh Trung Trực -Ủy viên Ban chấp hành Hội Bảo trợ Người khuyết tật, Trẻ mồ côi và Bệnh nhân nghèo TP. Cần Thơ -đã tự ứng cử đại biểu Hội đồng nhân dân. Anh kể về hành trình nộp hồ sơ, tiếp xúc cử tri, rồi phải dừng lại vì lịch trình công việc chồng chéo. Nhưng điều anh nhấn mạnh không phải là kết quả trúng hay không trúng cử sau vòng Hiệp thương. "Em tham gia không phải vì mong muốn một vị trí, mà mong muốn lan tỏa sự tham chính của người khuyết tật và quyền của người khuyết tật", anh Trực cho biết.

Tiếng nói người khuyết tật tại nghị trường

Kết luận số 444 của Tổng Bí thư Tô Lâm tại buổi làm việc với đại diện Đảng ủy Chính phủ và các ban, bộ, ngành Trung ương là về tình hình thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước đối với người khuyết tật (12/2025).

Tổng Bí thư nhấn mạnh người khuyết tật là một bộ phận không tách rời của cộng đồng dân tộc, có quyền được bảo đảm các điều kiện sống, học tập, lao động và tham gia các hoạt động xã hội như mọi công dân.

Trong bối cảnh Quốc hội khóa XVI chuẩn bị được bầu chọn, câu chuyện hoàn thiện chính sách đối với người khuyết tật đang được đặt ra với yêu cầu cao hơn: không chỉ đầy đủ về luật, mà phải thực chất trong thực thi và đại diện.

Trao đổi với phóng viên VOV2, bà Nguyễn Thị Lan Anh -Phó Chủ tịch Liên Hiệp hội về Người khuyết tật Việt Nam cho rằng, hệ thống pháp luật hiện hành về người khuyết tật "có thể nói là khá đầy đủ về mặt pháp luật và quyền của người khuyết tật". Việt Nam đã có Luật Người khuyết tật (2010) cùng các quy định trong Bộ luật Lao động 2019, Luật Xây dựng, Luật Giáo dục, Luật Việc làm, Luật Trợ giúp pháp lý, Luật Khám - chữa bệnh… và đặc biệt Việt Nam đã phê chuẩn Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền của Người khuyết tật từ năm 2014.

Tuy nhiên, theo bà, "khoảng trống lớn nhất hiện nay không nằm ở việc thiếu luật, mà nằm ở tính đồng bộ và năng lực thực thi". Bà nhấn mạnh, khoảng trống lớn nhất chính là "khoảng cách giữa luật và đời sống".

Để khắc phục điều này, bà đề xuất Quốc hội khóa XVI cần ưu tiên 3 vấn đề: Thứ nhất, sửa đổi Luật Người khuyết tật (2010) theo hướng tiếp cận dựa trên quyền, hòa nhập, thay vì thiên về bảo trợ xã hội hay cách nhìn nhận về y tế. Thứ hai, bổ sung cơ chế giám sát và chế tài đủ mạnh, đặc biệt trong lĩnh vực tiếp cận công trình công cộng, giao thông, công nghệ số. Thứ ba, bảo đảm ngân sách và trách nhiệm liên ngành, tránh tình trạng chính sách tốt nhưng phân tán đầu mối và thiếu nguồn lực thực hiện.

Liên quan đến yêu cầu của Tổng Bí thư Tô Lâm chuyển từ tiếp cận “y tế -chăm sóc” sang “xã hội -hòa nhập”, bà Lan Anh đánh giá đây là “một bước tiến tư duy rất quan trọng”. Theo bà, trước đây người khuyết tật thường được nhìn như đối tượng cần điều trị hoặc trợ cấp. Nhưng theo tinh thần Công ước Liên hợp quốc, họ “là chủ thể của quyền, có quyền học tập, làm việc, tham gia chính trị và đóng góp cho xã hội”.

Để thể chế hóa sự chuyển hướng này, bà cho rằng Quốc hội cần lồng ghép nguyên tắc hòa nhập và tiếp cận phổ quát vào tất cả các luật liên quan, quy định rõ trách nhiệm của chính quyền địa phương trong phát triển dịch vụ công tác xã hội cộng đồng, đồng thời "thúc đẩy luật hóa các chính sách về tiếp cận số, giáo dục hòa nhập, việc làm bền vững thay vì chỉ trợ cấp". Bà nhấn mạnh, chuyển đổi tư duy phải đi kèm chuyển đổi cấu trúc pháp luật và ngân sách. Nếu không, "hòa nhập" sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu.

Đáng chú ý, trước đề xuất nghiên cứu bổ sung cơ cấu đại biểu Quốc hội là người khuyết tật, bà Lan Anh cho rằng điều này "có ý nghĩa rất lớn đối với tính đại diện của nghị trường". Với khoảng 6-7% dân số là người khuyết tật, nếu không có tiếng nói trực tiếp từ cộng đồng này, chính sách có thể thiếu góc nhìn trải nghiệm thực tế. Tuy nhiên, bà cũng lưu ý: "Đại diện thực chất không chỉ là có mặt, mà là có năng lực tác động và có không gian để lên tiếng".

Ngày bầu cử không chỉ là ngày hội non sông. Với người khuyết tật, đó còn là ngày khẳng định mình không đứng ngoài đời sống chính trị. Khi một người khuyết tật chậm rãi đẩy xe lăn lên dốc vào phòng bỏ phiếu, khi một người khiếm thị lần từng dòng chữ, khi một người co cứng toàn cơ cắn mép phiếu để tự tay bỏ vào hòm…đó là lúc dân chủ trở nên hữu hình. Bởi dân chủ không chỉ nằm trong luật. Dân chủ được đo bằng khả năng tiếp cận của những người yếu thế nhất. Kỳ bầu cử Quốc hội khóa XVI và HĐND các cấp sắp tới sẽ là một phép thử nữa cho tinh thần “không ai bị bỏ lại phía sau”.