Hiện nay, trên tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông, một số đoạn đã và đang được triển khai mở rộng. Trong đó, các đoạn Cam Lộ - La Sơn, La Sơn - Hòa Liên được nâng từ 2 làn xe lên 4 làn xe; đoạn Cao Bồ - Mai Sơn mở rộng từ 4 lên 6 làn xe và cơ bản đã được bố trí đủ vốn. Riêng tuyến Trung Lương - Mỹ Thuận được nghiên cứu mở rộng từ 4 lên 6 làn xe theo hình thức PPP với toàn bộ vốn do nhà đầu tư huy động.

Sau khoảng một năm thi công, dự án mở rộng cao tốc La Sơn - Hòa Liên lên 4 làn xe hiện đã cơ bản hoàn thành phần mặt đường và hệ thống cầu trên tuyến.

Đối với tuyến Lạng Sơn - Hà Nội, hiện vẫn còn hai đoạn chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn đường cao tốc. Trong đó, đoạn cửa khẩu Hữu Nghị - Chi Lăng đã thông xe kỹ thuật với quy mô 4 làn xe hạn chế và tỉnh Lạng Sơn đang tiếp tục nghiên cứu mở rộng. Đoạn Hà Nội - Bắc Giang hiện đã đạt quy mô 4 làn xe cao tốc và đang có nhà đầu tư quan tâm. Việc mở rộng các đoạn tuyến này sẽ được xem xét theo các dự án riêng biệt.

Theo Bộ Xây dựng, với trục cao tốc Hà Nội - TP.HCM, cơ quan này đã báo cáo lãnh đạo Chính phủ về các phương án đầu tư mở rộng bằng vốn đầu tư công hoặc PPP.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy việc huy động nguồn lực ngoài ngân sách đang gặp nhiều khó khăn. Đồng thời, để bảo đảm chi phí logistics hợp lý trên tuyến trục Bắc - Nam phía Đông cũng như chủ động kế hoạch đầu tư công trung hạn trong trường hợp không huy động được vốn xã hội hóa, Bộ Xây dựng đã nghiên cứu phương án sử dụng vốn đầu tư công.

Cụ thể, với phương án ưu tiên mở rộng các đoạn tuyến hướng tâm vào Hà Nội và TP.HCM - nơi có nhu cầu vận tải lớn - tổng chiều dài khoảng 534km, gồm các đoạn Mai Sơn - Bãi Vọt và Nha Trang - Dầu Giây, sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 64.048 tỷ đồng. Trong đó, nhu cầu vốn ngân sách Trung ương giai đoạn 2026-2030 dự kiến khoảng 30.526 tỷ đồng.

Trong trường hợp mở rộng toàn tuyến dài khoảng 1.144km, tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 154.882 tỷ đồng. Nhu cầu vốn ngân sách Trung ương giai đoạn 2026-2030 dự kiến khoảng 103.193 tỷ đồng, tương đương khoảng 80% tổng mức đầu tư.

Đại diện Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Xây dựng) cho biết, nhu cầu vốn ngân sách nêu trên chưa bao gồm phần vốn đầu tư mở rộng ba dự án PPP hiện hữu gồm Diễn Châu - Bãi Vọt, Nha Trang - Cam Lâm và Cam Lâm - Vĩnh Hảo. Các dự án này dự kiến tiếp tục được nghiên cứu mở rộng theo phương thức PPP. Trường hợp phương án PPP không khả thi, các cơ quan tham mưu sẽ tiếp tục nghiên cứu, báo cáo cấp có thẩm quyền.

Đánh giá việc mở rộng các tuyến cao tốc phân kỳ là cần thiết, song Bộ Xây dựng cho rằng hiện các đề xuất và số liệu từ địa phương, chủ đầu tư mới chỉ ở mức sơ bộ, chủ yếu nhằm xác định tổng nhu cầu vốn đầu tư, chưa đủ cơ sở để đánh giá đầy đủ hiệu quả đầu tư.

Theo đó, các cơ quan chủ quản và cơ quan có thẩm quyền sẽ phải tiếp tục nghiên cứu kỹ lưỡng trước khi quyết định đầu tư, bảo đảm yêu cầu về hiệu quả kinh tế - xã hội và hiệu quả tài chính. Mức độ ưu tiên đầu tư sẽ được xác định cụ thể với từng dự án dựa trên nhiều yếu tố như dự báo nhu cầu vận tải, hiện trạng tuyến đường, điều kiện thi công và khả năng huy động vốn.

PGS.TS Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (Varsi), cho rằng hiện đã có đủ cơ sở để đánh giá mức độ ưu tiên mở rộng các tuyến cao tốc.

Ông Trần Chủng nhận định: “Việc đầu tư nên ưu tiên theo tính cấp thiết của từng đoạn tuyến, không nên thực hiện đại trà để tránh lãng phí. Sau một thời gian khai thác, việc đánh giá lưu lượng thực tế để cân đối nhu cầu đầu tư, lộ trình mở rộng là điều có thể làm được”.

Liên quan đến lựa chọn giữa đầu tư công và PPP, một chuyên gia giao thông cho rằng, cần thêm thời gian nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng nhằm bảo đảm hiệu quả tối ưu. Theo vị chuyên gia này, các tuyến cao tốc đầu tư công trong tương lai cũng sẽ phải tổ chức thu phí để hoàn vốn ngân sách. Khi đó, lưu lượng giao thông sẽ được điều tiết giữa cao tốc và hệ thống quốc lộ, đường địa phương song hành; đồng thời phụ thuộc đáng kể vào mức phí áp dụng.

Trong trường hợp mở rộng bằng hình thức PPP và thực hiện thu phí đồng loạt trên toàn tuyến, chi phí logistics có thể bị tác động đáng kể. “Khi thu phí toàn tuyến, các phương tiện có xu hướng quay lại lưu thông trên quốc lộ, dễ gây ùn tắc. Khi đó, cao tốc được đầu tư rất có thể bị dư thừa năng lực khai thác, thậm chí phản tác dụng”, vị chuyên gia nhận định.