Áp lực dồn về một "cửa"

Quy định không cho các trường THPT tư thục tổ chức thi tuyển riêng vào lớp 10 từ năm học 2026–2027 của Sở GD-ĐT Hà Nội được xem là bước điều chỉnh quan trọng nhằm giảm áp lực thi cử, đồng thời hướng tới bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục cho học sinh.

Theo phương án tuyển sinh mới, các trường tư thục chỉ được lựa chọn một trong ba hình thức: sử dụng điểm thi vào lớp 10 công lập không chuyên, xét kết quả học tập và rèn luyện của học sinh ở cấp THCS (học bạ), hoặc kết hợp cả hai yếu tố này. Việc không còn kỳ thi riêng khiến kỳ thi vào lớp 10 trở thành căn cứ chung cho cả hệ công lập và tư thục.

Thống kê cho thấy, năm học 2026–2027, Hà Nội có khoảng 90 trường THPT tư thục và chất lượng cao áp dụng các phương thức xét tuyển nêu trên. Trong đó, 100% trường sử dụng học bạ làm căn cứ xét tuyển, và hơn một nửa đồng thời sử dụng cả điểm thi vào lớp 10. Xu hướng tuyển sinh vì vậy chuyển dần sang đánh giá đa tiêu chí.

Ở quy mô toàn thành phố, áp lực cạnh tranh vẫn rất lớn. Năm học 2026–2027, Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp THCS, trong khi tổng chỉ tiêu vào lớp 10 của cả công lập, tư thục và giáo dục thường xuyên chỉ khoảng 127.000. Như vậy, vẫn có khoảng 20.000 học sinh không có suất học lớp 10.

Riêng khối công lập, 124 trường tuyển hơn 81.000 chỉ tiêu, tương đương khoảng 55% học sinh, giảm so với các năm trước.

Bà Nguyễn Thị Thanh Hải, đồng tác giả cuốn sách "Đồng hành cùng con bước qua các kỳ thi", nhận định, đây là thay đổi mang tính hệ thống, buộc phụ huynh và học sinh phải điều chỉnh tư duy từ sớm. Theo bà, trước đây, nhiều gia đình vẫn coi trường tư là phương án dự phòng nếu không đỗ công lập. Tuy nhiên, với quy định này, điểm thi vào lớp 10 không chỉ quyết định việc trúng tuyển vào trường công lập mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội vào trường tư thục, trở thành “chìa khóa kép” trong tuyển sinh.

Cùng với điểm thi, học bạ THCS cũng giữ vai trò quan trọng hơn. Nếu như trước đây yếu tố này chủ yếu mang tính tham khảo, thì nay trở thành một trong những căn cứ xét tuyển chính ở nhiều trường. Điều này đòi hỏi học sinh phải duy trì kết quả học tập ổn định trong suốt quá trình học, thay vì chỉ tập trung ôn luyện trong giai đoạn cuối.

Theo phân tích của chuyên gia, những học sinh học lệch, chỉ chú trọng một số môn thi mà bỏ qua các môn khác hoặc có quá trình học tập thiếu ổn định sẽ gặp bất lợi ở cả hai lựa chọn. Việc chuẩn bị cho kỳ thi lớp 10 vì thế không còn là “cuộc nước rút”, mà là quá trình tích lũy dài hạn.

Thực tế, từ đầu năm 2026, nhiều trường THPT tư thục tại Hà Nội đã công bố phương án tuyển sinh với các hình thức xét tuyển đa dạng nhưng vẫn xoay quanh ba trục chính là học bạ, điểm thi vào lớp 10 và các tiêu chí bổ sung. Một số trường tổ chức khảo sát, phỏng vấn hoặc đánh giá năng lực để có thêm dữ liệu tuyển sinh; trong khi một số trường khác chủ yếu sử dụng điểm thi chung của thành phố hoặc xét học bạ kết hợp điều kiện đầu vào.

Có thể thấy, dù phương thức tuyển sinh được thiết kế theo hướng tuân thủ quy định, nhưng trên thực tế, nhiều trường vẫn bổ sung các hình thức đánh giá nhằm có thêm cơ sở lựa chọn học sinh, tạo nên một bức tranh tuyển sinh đa tầng.

Cần lộ trình rõ ràng, đảm bảo quyền lợi cho học sinh

Từ góc nhìn thực tiễn, TS Nguyễn Tùng Lâm, Chủ tịch HĐGD Trường THPT Đinh Tiên Hoàng - Ba Đình, cho rằng, về nguyên tắc cần thực hiện nghiêm quy định của Sở GD-ĐT để đảm bảo công bằng, không thể để mỗi trường một kiểu khiến học sinh phải tham gia nhiều kỳ thi khác nhau. Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn nhìn nhận thực tế là ngay từ đầu năm, nhiều trường đã tổ chức các kỳ khảo sát, phỏng vấn hoặc đánh giá năng lực, thậm chí đã có kết quả, nên khi quy định được siết lại ở thời điểm này sẽ phát sinh những vướng mắc nhất định.

Theo TS Nguyễn Tùng Lâm, về bản chất, các hình thức khảo sát hay phỏng vấn không khác nhiều so với thi tuyển, chỉ thay đổi về cách gọi nhưng vẫn là công cụ để lựa chọn học sinh. Do đó, nếu đã có quy chế thì cần thực hiện thống nhất, lấy điểm thi vào lớp 10 làm căn cứ chung để giảm áp lực, tránh việc học sinh phải “chạy” nhiều hình thức đánh giá với tiêu chí khác nhau, đồng thời đảm bảo sự công bằng trong tuyển sinh.

Tuy vậy, TS Nguyễn Tùng Lâm cũng cho rằng cần tính đến yếu tố thực tế khi triển khai, bởi có những học sinh đã tham gia các đợt đánh giá trước đó, thậm chí đã được thông báo đạt yêu cầu. Nếu thay đổi đột ngột sẽ khiến phụ huynh và học sinh lo lắng. Vì vậy, việc siết quy định là cần thiết nhưng cần đi kèm với lộ trình phù hợp và sự minh bạch để không ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của thí sinh.

Thực tế cho thấy, một nghịch lý đang xuất hiện: trong khi quy định hướng tới giảm áp lực thi cử, thì ở chiều ngược lại, việc một số trường vẫn duy trì các hoạt động khảo sát, phỏng vấn hoặc đánh giá đầu vào lại khiến quá trình tuyển sinh trở nên phức tạp hơn. Dù không được gọi là “thi tuyển”, các hoạt động này vẫn đóng vai trò nhất định trong quá trình lựa chọn học sinh, khiến nhiều phụ huynh cảm nhận như tồn tại thêm một “vòng đánh giá bổ sung”.

Anh Nguyễn Thanh Tùng (phường Hai Bà Trưng) cho biết, gia đình đã cho con tham gia đánh giá tại một trường tư thục từ sớm, thậm chí đã nhận thông báo trúng tuyển. Nay cách tuyển sinh thay đổi khiến anh rất lo lắng. Một phụ huynh tại Hà Nội cho rằng, quyết định của Sở có thể làm thu hẹp cơ hội của học sinh nếu kết quả kỳ thi chung không tốt thì gần như không còn lựa chọn khác như trước. Phụ huynh này cũng băn khoăn về thời điểm áp dụng khi nhiều trường đã tổ chức đánh giá đầu vào từ trước, học sinh đã đầu tư thời gian và công sức, nếu không được tính đến sẽ rất đáng tiếc.

Từ góc độ quyền lợi thí sinh, vấn đề đặt ra là làm thế nào để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong tuyển sinh. Khi mỗi trường có cách tiếp cận khác nhau, việc nắm bắt đầy đủ thông tin và tiêu chí tuyển sinh trở thành yếu tố quan trọng, đồng thời cũng tạo thêm áp lực không nhỏ cho học sinh trong giai đoạn cuối cấp.

Các chuyên gia cho rằng nhu cầu đánh giá năng lực học sinh của các trường là có thật, nhất là trong bối cảnh số lượng hồ sơ đăng ký lớn và yêu cầu đảm bảo chất lượng đầu vào. Tuy nhiên, các hoạt động này cần được đặt đúng vai trò hỗ trợ, không trở thành một “vòng đánh giá” gây áp lực tâm lý cho học sinh.

Có thể thấy, mục tiêu giảm áp lực thi cử là đúng đắn, nhưng để đạt hiệu quả thực chất, việc triển khai cần đồng bộ, rõ ràng và có lộ trình phù hợp. Quan trọng hơn, quyền lợi của học sinh cần được đặt ở vị trí trung tâm, để mọi thay đổi trong tuyển sinh không chỉ dừng ở quy định, mà thực sự tạo ra cơ hội công bằng và bền vững cho người học.