Sau thời gian dài gián đoạn, các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và 2 đang triển khai trở lại tại khu vực phía Nam tỉnh Khánh Hòa. Công tác giải phóng mặt bằng đã có chuyển động, khu tái định cư đang được đầu tư, người dân cơ bản đồng thuận, sẵn sàng bàn giao đất.

Tuy nhiên, sau hơn 15 năm, 2 dự án bị đình trệ, nhiều quyền lợi của người dân trong vùng bị ảnh hưởng.Đất đai bị “treo”, người dân không thể đầu tư dài hạn. Chính sách bồi thường chưa theo kịp giá trị sản xuất mới.

Ông Tu Thanh Hường, tại xã Phước Dinh cho biết, người dân đã chuyển từ đất cát sang nuôi tôm, nuôi ốc hương đem lại giá trị kinh tế cao. Khi thu hồi đất thực hiện dự án, bài toán sinh kế đặt ra cấp thiết đối với người dân.

“Nhà tôi bị thu hồi khoảng 2 ha, đang nuôi ốc hương và nuôi tôm. Giá trị nuôi thủy sản hiện nay rất cao. Một số bà con nhường đất cho dự án, phải ra ngoài mua đất với giá lên đến 15 tỷ đồng mỗi ha”, ông Hường nói.

Không chỉ câu chuyện sinh kế, điều kiện hạ tầng cũng là mối quan tâm lớn của người dân vùng dự án. Tại khu dân cư Vĩnh Trường, vùng lõi của dự án ở xã Phước Dinh, nhiều tuyến đường nhỏ hẹp, xuống cấp, ảnh hưởng đến sinh hoạt và phát triển kinh tế.

Bà Nguyễn Thị Thanh, ở thôn Vĩnh Trường chia sẻ khi di dời đến khu tái định cư, người dân mong muốn có hạ tầng đồng bộ, thuận tiện hơn: “Dân Vĩnh Trường lâu nay đường hẻm, bất tiện rất nhiều. Xây dựng nhà cửa phải vận chuyển len lỏi đi qua đường nhỏ, không thuận lợi như các chỗ khác. Mình mong muốn lên chỗ mới phải tiện lợi, đường sá phải mở rộng ra”.

Trước thực tế đó, yêu cầu đặt ra là phải điều chỉnh cơ chế cho sát thực tế. Nghị quyết số 189/2025 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt đầu tư xây dựng Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận đã mở ra hành lang pháp lý với các cơ chế đặc thù. Tuy nhiên, các chính sách này vẫn đang được tiếp tục rà soát, điều chỉnh, bổ sung để xử lý những vướng mắc cụ thể tại địa phương, đỡ thiệt thòi cho người dân vì dự án kéo dài quá lâu.

Không chờ đợi cơ chế hoàn chỉnh, tỉnh Khánh Hòa đang chỉ đạo 2 địa phương Vĩnh Hải, Phước Dinh chủ động thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Đến nay, công tác bồi thường, tái định cư đã có kết quả bước đầu. Dự án Ninh Thuận 1 thu hồi khoảng 450 ha, đã phê duyệt bồi thường cho hơn 150 trường hợp, kinh phí trên 168 tỷ đồng. Khu tái định cư hơn 65 ha cơ bản hoàn thiện phương án. Dự án Ninh Thuận 2 thu hồi khoảng 320 ha, đã kiểm kê hơn 530 hộ, hơn 100 hộ đã được chi trả tạm ứng.

Ông Nguyễn Văn Nhựt, Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Khánh Hòa cho biết: “Tại 2 xã, UBND tỉnh đã chỉ đạo đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng, trên tinh thần áp dụng giá của Nghị quyết 189 hiện tại, đồng thời áp dụng phương án điều chỉnh. Khi Quốc hội ban hành chính thức điều chỉnh, bổ sung Nghị quyết, địa phương có cơ sở triển khai nhanh”.

Thực tế cho thấy, hai dự án điện hạt nhân không chỉ mang ý nghĩa về an ninh năng lượng quốc gia, góp phần bảo đảm nguồn điện ổn định, lâu dài cho phát triển đất nước, mà còn mở ra cơ hội hình thành cực tăng trưởng mới ở Nam Trung bộ. Với đặc thù là nguồn điện nền công suất lớn, phát thải thấp, các nhà máy sẽ góp phần đa dạng hóa nguồn cung, giảm phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch, tăng tính tự chủ của hệ thống điện.

Ở góc độ địa phương, với lợi thế ven biển, hạ tầng ngày càng hoàn thiện, khu vực này có điều kiện phát triển đồng thời kinh tế biển, du lịch, dịch vụ và công nghiệp năng lượng.

Ông Nghiêm Xuân Thành, Bí thư Tỉnh ủy Khánh Hòa cho biết, để những cơ hội trở thành hiện thực, việc tháo gỡ kịp thời các vướng mắc về chính sách, bảo đảm quyền lợi người dân và chuẩn bị đồng bộ các điều kiện phát triển vẫn là yếu tố then chốt: “Địa phương cần đặc biệt quan tâm đến sinh kế lâu dài cho người dân trong vùng thu hồi đất; chủ động nghiên cứu, đón đầu hệ sinh thái dịch vụ từ dự án để định hướng nghề nghiệp, hỗ trợ đào tạo, cung ứng lao động. Các lĩnh vực như lưu trú, ăn uống, vui chơi giải trí, cùng với phát triển nông sản, thủy sản… đều cần được chuẩn bị đồng bộ. Muốn huy động nguồn lực, đi đúng hướng phải có đề án”.

Sự đồng thuận đã có, mặt bằng đang mở, vấn đề còn lại là cơ chế phải theo kịp thực tiễn. Khi những “điểm nghẽn” theo Nghị quyết số 189/2025/QH15 được tháo gỡ kịp thời, hai dự án điện hạt nhân sẽ không chỉ về đích đúng tiến độ, mà còn tạo động lực phát triển dài hạn cho Khánh Hòa và cả khu vực Nam Trung bộ.