Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vùng sản xuất lúa gạo trọng điểm của cả nước với sản lượng lúa hằng năm khoảng 25 triệu tấn, nơi đây cũng đang đóng góp hơn 90% lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, thất thoát trong khâu thu hoạch vẫn ở mức cao, chiếm khoảng 13,9%, tập trung ở khâu thu hoạch, phơi sấy, xay xát, đánh bóng, lưu trữ, vận chuyển và đóng gói. Việc đổi mới công nghệ, tổ chức sản xuất, liên kết và cơ chế hỗ trợ được xem là giải pháp để giảm thất thoát trong chuỗi lúa gạo, thúc đẩy ngành hàng phát triển bền vững.

Diện tích trồng lúa hàng năm của Việt Nam khoảng 7,1 triệu ha, sản lượng gạo đứng trong nhóm hàng đầu thế giới. Năng suất lúa bình quân cả nước tăng từ 53,4 tạ/ha năm 2010 lên khoảng 61,1 tạ/ha năm 2025, nhờ những tiến bộ trong sản xuất và thâm canh lúa.

Là vùng sản xuất lúa trọng điểm quốc gia, mỗi năm vùng ĐBSCL sản xuất khoảng 25 triệu tấn lúa, đóng vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh lương thực và xuất khẩu gạo của Việt Nam. Tuy nhiên, thất thoát trong chuỗi lúa gạo tại ĐBSCL vẫn ở mức cao, nhất là khâu thu hoạch, phơi sấy, xay xát, đánh bóng, lưu trữ, vận chuyển và đóng gói. Cùng với đó việc thu gom, tái sử dụng và xử lý các phụ phẩm rơm rạ, trấu ở mức thấp, gây lãng phí tài nguyên.

Nhiều khó khăn, thách thức trong sản xuất và bảo quản lúa gạo tại ĐBSCL

Ông Tô Văn Huấn, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, sản xuất lúa tại ĐBSCL đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức từ biến đổi khí hậu, tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn. Cùng với đó vào mùa mưa việc thu hoạch, sấy lúa gặp nhiều khó khăn, ảnh hưởng đến chất lượng và quá trình bảo quản, chế biến. Ngoài ra, gạo Việt Nam cũng đang phải cạnh tranh gay gắt với các quốc gia xuất khẩu, đồng thời những yêu cầu khắt khe về tiêu chuẩn, chất lượng, an toàn thực phẩm từ thị trường nhập khẩu cũng tạo thêm áp lực đối với ngành hàng lúa gạo.

Theo ông Tô Văn Huấn, để giảm thất thoát sau thu hoạch, nâng cao chất lượng, giảm chi phí sản xuất và mở rộng thị trường là yêu cầu cấp bách cho ngành hàng lúa gạo vùng ĐBSCL.

"ĐBSCL chúng ta gần 25 triệu tấn lúa/năm thì chúng ta cũng gần tương đương như vậy là lượng rơm rạ, vấn đề chúng ta tận dụng như thế nào để nâng cao được hiệu quả sử dụng rơm rạ đang gặp khó khăn, đặc biệt đối với 2 vụ sản xuất điều kiện, thời gian thu hoạch vào mùa mưa như vụ Thu Đông và Hè Thu, thì 2 vụ này rất khó khăn. Đây cũng là bài toán đặt ra tạo ra các sản phẩm gia tăng từ rơm rạ" - ông Huấn cho biết thêm.

Theo các nghiên cứu, để giảm thất thoát trong chuỗi lúa gạo phải thực hiện đồng bộ từ khâu sản xuất, thu hoạch, vận chuyển, sấy, bảo quản đến xay xát và tiêu thụ. Cùng với đó hoàn thiện cơ chế tài chính, chính sách hỗ trợ, tiêu chuẩn chất lượng và tăng cường liên kết trong chuỗi giá trị.

Bà Trần Thị Thanh Nhàn, Ban Thị trường và Ngành hàng, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, qua nghiên cứu khảo sát một số mô hình tại các tỉnh Đồng Tháp, An Giang và Vĩnh Long thực hiện các giải pháp san phẳng mặt ruộng bằng công nghệ laser, cơ giới hóa thu hoạch đúng thời điểm, vận chuyển và sấy lúa trong vòng 24 giờ, cải tiến công nghệ sấy và kho lưu trữ, lựa chọn phương pháp xay xát phù hợp, đồng thời tổ chức đóng gói theo chuỗi giá trị. Kết quả cho thấy ở tất cả các công đoạn đều mang lại hiệu quả, chứng minh giảm thất thoát sau thu hoạch.

Tuy nhiên, để giảm thất thoát trong chuỗi lúa gạo cần đổi mới công nghệ, tổ chức sản xuất, liên kết thị trường và cơ chế hỗ trợ. Đây là những giải pháp nhằm gia tăng giá trị, phát triển bền vững ngành hàng lúa gạo vùng ĐBSCL.

Theo bà Nhàn: "Đối với sản xuất trên đồng ruộng và sau thu hoạch thì chúng ta có những hoạt động cụ thể liên quan đến san phẳng mặt ruộng bằng tia laser, hoặc là thu hoạch cơ giới hóa nhiều hơn, kịp thời hơn. Còn sau thu hoạch thì vận chuyển nhanh và sấy trong vòng 24 giờhoặc công nghệ sấy cải tiến, lưu kho cải tiến. Còn đối với khâu chế biến và điều phối chuỗi giá trị thì có xay xát lúa gạo tích hợp và gói chuỗi giá trị tích hợp".

Từ những nghiên cứu đã chứng minh, các giải pháp bảo quản gạo bằng bao bì cải tiến đã thấy hiệu quả trong duy trì chất lượng, kéo dài thời gian bảo quản và giảm tổn thất sau thu hoạch. Đây là hướng đi góp phần nâng cao giá trị ngành hàng lúa gạo tại ĐBSCL.

Giải pháp đồng bộ giúp giảm thất thoát và nâng cao giá trị hạt gạo

Bà Trần Thị Kim Oanh, Phòng Nghiên cứu công nghệ và thiết bị sau thu hoạch, Phân viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch cho biết, tại khu vực ĐBSCL, bảo quản gạo đã có những chuyển biến, song quy mô sản xuất nhỏ lẻ và phương pháp bảo quản truyền thống vẫn còn phổ biến. Nhiều cơ sở sử dụng kho tôn thông thoáng, trong khi một số doanh nghiệp đầu tư kho lạnh hoặc hệ thống silo để bảo quản lúa, gạo. Trong quá trình bảo quản, chất lượng gạo có thể suy giảm do biến đổi màu sắc, phát sinh sâu mọt, nấm mốc và gia tăng tỷ lệ gạo gãy. Đặc biệt, khi gạo bị biến đổi màu sau thời gian lưu trữ, doanh nghiệp có thể phải đánh bóng lại sản phẩm để cải thiện hình thức. Quá trình này làm phát sinh thêm chi phí và có thể gây hao hụt khối lượng, ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế.

Theo bà Trần Thị Kim Oanh, chất lượng gạo trong quá trình bảo quản chịu tác động của nhiều yếu tố như vật liệu bao bì, dụng cụ chứa đựng, điều kiện vệ sinh, nhiệt độ và độ ẩm kho, công tác kiểm soát vi sinh vật, côn trùng cũng như điều kiện vận chuyển. Vì vậy, việc áp dụng bao bì cải tiến có thể góp phần giảm tổn thất, nâng cao giá trị hạt gạo và thúc đẩy phát triển bền vững ngành hàng lúa gạo ĐBSCL.

"Xu hướng hiện nay chúng tôi đề xuất nếu mà một số nhà máy mình đầu tư, mở rộng nhà máy thì mình nên áp dụng công nghệ số, Internet vạn vật, cảm biến và kết hợp với silo kín để mình có thể bơm khí vào trong hoặc là mình điều tiết độ ẩm, nhiệt độ ở trong kho để mình có thể giám sát, giảm nhân sự quản lý cũng như giám sát được chất lượng gạo của mình, nâng cao thời gian bảo quản" - bà Oanh nhấn mạnh.

Tổn thất sau thu hoạch trong ngành hàng lúa gạo phát sinh ở nhiều công đoạn, từ thu hoạch, phơi sấy, xay xát đến bảo quản. Mặc dù nhiều khâu đã được cải tiến, như cơ giới hóa thu hoạch bằng máy gặt đập liên hợp và ứng dụng các phương pháp sấy khác nhau, vẫn còn dư địa để nâng cao hiệu quả, tiết kiệm năng lượng và giảm tổn thất.

Ông Lê Minh Hùng, Giám đốc Phân viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch cho biết, trong khâu bảo quản, điều kiện khí hậu và khả năng kiểm soát thành phần khí bên trong bao bì cũng là những yếu tố cần được quan tâm. Một số giải pháp như hút chân không giúp hạn chế lượng oxy trong bao bì. Bên cạnh đó, công nghệ điều chỉnh thành phần khí, sử dụng các loại khí phù hợp như nitơ và carbon dioxide (CO2), có thể được nghiên cứu, ứng dụng nhằm hạn chế sâu mọt và làm chậm quá trình suy giảm chất lượng gạo. Việc lựa chọn giải pháp cần căn cứ vào đặc tính sản phẩm và điều kiện bảo quản thực tế.

Theo ông Lê Minh Hùng, để giảm tổn thất sau thu hoạch, bên cạnh cải tiến công nghệ, thiết bị, việc xây dựng và tuân thủ quy trình thao tác chuẩn tại từng công đoạn có ý nghĩa quan trọng trong quá trình sản xuất, góp phần nâng cao chất lượng gạo tại ĐBSCL.

Ông Hùng chia sẻ: "Rất khó để chúng ta có thể thay đổi toàn bộ quy trình, công nghệ hoặc là hệ thống của máy móc, tuy nhiên, chúng ta có thể điều chỉnh bộ phận nào đó để chúng ta không nhất thiết đầu tư máy mới, cải tiến nó. Một điểm nữa chúng ta có thể giúp cho việc nâng cao được quy trình sản xuất bằng cách chúng ta có thể tích hợp một số công nghệ mới AI, IOT, những cảm biến sẽ giúp cho chúng ta triển khai, giám sát, kiểm tra những hoạt động kỹ thuật chúng ta chính xác, chặt chẽ hơn".

Rõ ràng, ứng dụng khoa học, công nghệ, cơ giới hóa đồng bộ, cải tiến quy trình thu hoạch, sấy và bảo quản, đồng thời tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp được xem là những giải pháp căn cơ nhằm giảm tổn thất sau thu hoạch. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp sẽ góp phần giảm hao hụt, tiết kiệm chi phí, đáp ứng yêu cầu của thị trường, hướng đến phát triển ngành hàng lúa gạo vùng ĐBSCL thực chất, hiệu quả và bền vững.