Những tín hiệu gần đây cho thấy eo biển Hormuz có thể sớm được mở lại sau nhiều tuần căng thẳng. Tuy nhiên, việc khôi phục lưu thông hàng hải không đồng nghĩa với sự trở lại của trạng thái bình thường trước đây.

Điều thế giới đang chứng kiến không đơn thuần là một cuộc khủng hoảng tạm thời tại một tuyến vận tải chiến lược, mà là sự thay đổi trong cách các quốc gia sử dụng địa lý, thương mại và các nút thắt kinh tế toàn cầu như những công cụ quyền lực.

Trong nhiều thập kỷ, eo biển Hormuz được xem là một hành lang hàng hải quốc tế có ý nghĩa sống còn đối với thị trường năng lượng thế giới. Hàng triệu thùng dầu và khí đốt hóa lỏng đi qua khu vực này mỗi ngày để đến các nền kinh tế lớn tại châu Á, châu Âu và nhiều khu vực khác.

Tuy nhiên, cuộc đối đầu mới nhất giữa Iran và Mỹ cho thấy quyền tiếp cận tuyến đường này không còn được nhìn nhận đơn thuần dưới góc độ thương mại. Nó ngày càng trở thành một vấn đề chính trị, an ninh và địa chiến lược.

Từ quyền đi lại sang quyền kiểm soát eo biển Hormuz

Trong các cuộc khủng hoảng trước đây, câu hỏi quan trọng nhất thường là liệu eo biển Hormuz có bị đóng cửa hay không. Thế nhưng giờ đây, vấn đề đã thay đổi.

Mối quan tâm lớn hơn lại nằm ở việc ai có quyền quyết định điều kiện lưu thông qua eo biển chiến lược này, ai có khả năng áp đặt các ngoại lệ, ai kiểm soát mức độ rủi ro và ai sở hữu đòn bẩy để biến một tuyến đường thương mại quốc tế thành công cụ mặc cả chính trị.

Những đề xuất xuất hiện gần đây từ phía Iran về việc tăng cường vai trò quản lý đối với eo biển Hormuz cho thấy Tehran không chỉ muốn sử dụng khu vực này như một công cụ gây sức ép tạm thời. Mục tiêu dài hạn hơn dường như là chuyển hóa lợi thế địa lý thành ảnh hưởng chiến lược mang tính bền vững. Nếu điều đó xảy ra, cán cân quyền lực trong khu vực sẽ thay đổi đáng kể.

Đối với các nước phụ thuộc vào năng lượng vùng Vịnh, đặc biệt là Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc, nguy cơ không chỉ đến từ khả năng gián đoạn nguồn cung mà còn từ thực tế rằng hoạt động thương mại có thể ngày càng phụ thuộc vào các thỏa thuận chính trị thay vì những nguyên tắc thị trường.

Đây là xu hướng đang xuất hiện tại nhiều khu vực khác trên thế giới. Các tuyến đường biển, cảng biển, chuỗi cung ứng, hệ thống thanh toán và thậm chí các trung tâm logistics đang ngày càng trở thành đối tượng cạnh tranh địa chính trị. Trong bối cảnh đó, eo biển Hormuz chỉ là ví dụ rõ nét nhất cho một xu thế rộng lớn hơn.

Cuộc tranh luận mới bên trong Iran

Song song với những tác động đối với thương mại toàn cầu, cuộc khủng hoảng Hormuz cũng đang tạo ra những thay đổi đáng chú ý trong tư duy chiến lược của Iran.

Trong hơn hai thập kỷ qua, chương trình hạt nhân là một trong những nền tảng quan trọng nhất của chính sách an ninh quốc gia Iran. Tehran đã đầu tư khối lượng nguồn lực khổng lồ cho việc phát triển, bảo vệ và duy trì năng lực hạt nhân. Đổi lại, nước này phải đối mặt với các vòng trừng phạt liên tiếp, sự cô lập về kinh tế và những sức ép ngoại giao kéo dài.

Chương trình hạt nhân không chỉ là vấn đề đối ngoại mà còn ảnh hưởng sâu sắc tới chính trị nội bộ. Nhiều cuộc bầu cử tại Iran trong suốt hai thập kỷ qua đã xoay quanh câu hỏi liệu đất nước nên tiếp tục theo đuổi tham vọng hạt nhân tới đâu và bằng cách nào để giảm thiểu các hệ lụy phát sinh từ chính sách này.

Tuy nhiên, những biến động gần đây đang làm xuất hiện một cuộc tranh luận mới. Nhiều ý kiến trong giới chính trị và học giả Iran đặt câu hỏi liệu vị thế "quốc gia ngưỡng hạt nhân" có thực sự mang lại khả năng răn đe như kỳ vọng hay không.

Các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạt nhân, hạ tầng quân sự và các mục tiêu chiến lược của Iran trong thời gian qua đã khiến không ít người cho rằng chương trình hạt nhân chưa thể ngăn chặn hiệu quả các sức ép từ bên ngoài. Trong bối cảnh đó, một số quan điểm bắt đầu hướng sự chú ý tới eo biển Hormuz như một nguồn sức mạnh thay thế.

Khi địa lý trở thành đòn bẩy chiến lược

Những người ủng hộ cách tiếp cận mới cho rằng lợi thế lớn nhất của Iran không nằm ở khả năng làm giàu uranimà ở vị trí địa lý đặc biệt của nước này.

Khác với các cơ sở hạt nhân có thể trở thành mục tiêu tấn công, eo biển Hormuz là một thực thể địa lý không thể bị phá hủy hay di dời. Mỗi biến động tại khu vực này đều có khả năng tác động tức thời đến thị trường năng lượng toàn cầu, chuỗi cung ứng quốc tế và các nền kinh tế lớn.

Theo cách nhìn đó, việc kiểm soát hoặc gây ảnh hưởng đối với Hormuz có thể mang lại hiệu quả răn đe và sức ép chính trị nhanh hơn, trực tiếp hơn so với chương trình hạt nhân.

Nếu tư duy này tiếp tục phát triển, trọng tâm chiến lược của Iran có thể dịch chuyển dần từ các dự án mang tính biểu tượng về công nghệ - quân sự sang các lĩnh vực liên quan đến hàng hải, logistics, cảng biển, vận tải và trung chuyển năng lượng.

Điều này đồng nghĩa với việc khu vực ven biển phía Nam của Iran sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng trong nền kinh tế và chính trị quốc gia.

Tác động tới chính trị và xã hội Iran

Một trong những hệ quả đáng chú ý nhất của sự chuyển dịch này có thể xuất hiện trong đời sống chính trị nội bộ. Trong nhiều năm, hồ sơ hạt nhân là cơ sở quan trọng để các lực lượng cứng rắn củng cố ảnh hưởng, mở rộng vai trò của bộ máy an ninh và giới hạn không gian chính trị dành cho các lực lượng cải cách.

Nếu trọng tâm chiến lược chuyển sang khai thác lợi thế địa lý, thương mại và ngoại giao, những lập luận dựa trên đe dọa hạt nhân có thể mất dần vị trí trung tâm.

Điều đó không có nghĩa Iran sẽ ngay lập tức thay đổi hệ thống chính trị hay từ bỏ các chính sách an ninh truyền thống. Tuy nhiên, vai trò của các nhà ngoại giao, chuyên gia kinh tế, nhà quản lý cảng biển và giới kỹ trị có thể gia tăng đáng kể.

Đồng thời, các khu vực ven biển cũng có khả năng nhận được nhiều nguồn lực đầu tư hơn khi trở thành trung tâm của chiến lược phát triển mới. Về mặt xã hội, xu hướng này phản ánh phần nào sự thay đổi trong tư duy của một bộ phận người dân Iran, đặc biệt là thế hệ trẻ, những người quan tâm nhiều hơn đến cơ hội phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế.

Trung Đông sẽ thay đổi như thế nào?

Nếu Iran thực sự chuyển trọng tâm chiến lược từ hạt nhân sang eo biển Hormuz, tác động sẽ không dừng lại ở phạm vi quốc gia này.

Đối với các nước Arab vùng Vịnh, một Iran tập trung nhiều hơn vào thương mại và an ninh hàng hải có thể mở ra cơ hội đối thoại mới. Thay vì cạnh tranh dựa trên các yếu tố ý thức hệ hoặc quân sự, các bên có thể tìm kiếm những cơ chế hợp tác liên quan đến quản lý giao thông hàng hải, bảo đảm an ninh năng lượng và ứng phó khủng hoảng khu vực.

Đối với Israel, sự thay đổi này cũng có thể làm giảm phần nào tính chất đối đầu trực diện của cuộc cạnh tranh chiến lược với Iran. Trong nhiều năm, chương trình hạt nhân Iran là một trong những nguồn gốc chính của những lo ngại an ninh tại Tel Aviv. Ngược lại, eo biển Hormuz dù có ý nghĩa chiến lược rất lớn nhưng không tạo ra cảm giác đe dọa tồn vong tương tự.

Điều đó không đồng nghĩa với việc xung đột sẽ biến mất. Tuy nhiên, nó có thể khiến cạnh tranh giữa hai bên trở nên gián tiếp, khu vực hóa và dễ kiểm soát hơn.

Bài học từ cuộc khủng hoảng Hormuz

Cuộc khủng hoảng hiện nay cho thấy toàn cầu hóa không kết thúc, nhưng đang bước sang một giai đoạn mới.

Trong giai đoạn đó, các tuyến hàng hải chiến lược, chuỗi cung ứng, cảng biển, hệ thống thanh toán và nguồn năng lượng không còn được xem là những cấu phần trung lập của nền kinh tế thế giới. Chúng ngày càng trở thành công cụ cạnh tranh quyền lực giữa các quốc gia.

Dù các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran kết thúc theo kịch bản nào, một thực tế khó đảo ngược là thế giới sẽ không dễ dàng quay trở lại giai đoạn mà các nút thắt chiến lược của thương mại toàn cầu được vận hành như thể địa chính trị chỉ là yếu tố thứ yếu.

Và chính tại eo biển Hormuz, một trong những tuyến đường biển quan trọng nhất thế giới, sự chuyển dịch đó đang được thể hiện rõ ràng hơn bao giờ hết.