Kenneth Gray, giáo sư Đại học Penn State, trong bài “Thiếu hụt kỹ năng, việc làm dưới trình độ của thanh niên: một nan đề thầm nặng” (Skills shortages, underemployment and youth: the quiet dilemma), gọi đây là “nan đề thầm lặng”: nhiều quốc gia mở rộng mạnh giáo dục đại học, nhưng doanh nghiệp vẫn thiếu kỹ thuật viên; trong khi không ít cử nhân phải quay lại học cao đẳng, chứng chỉ hoặc kỹ năng nghề để tìm việc phù hợp. Ông dẫn một trường hợp ở Mỹ: một doanh nghiệp cần 15 kỹ thuật viên để mở rộng nhà máy nhưng không tuyển được, khiến khu vực mất cơ hội kinh tế ước tính 19 triệu USD. Thiếu kỹ thuật viên, trong trường hợp này, không chỉ là thiếu vài vị trí lao động, mà là nghẽn cả một khoản đầu tư.

Nhìn từ Việt Nam, vấn đề càng đáng lưu ý. Chúng ta nói nhiều về nhân lực chất lượng cao, nhưng thường mặc nhiên gắn chất lượng cao với bằng đại học trở lên. Trong công nghiệp hiện đại, chất lượng cao còn nằm ở người vận hành máy CNC, bảo trì robot, kiểm chuẩn thiết bị y tế, xử lý lỗi dây chuyền bán dẫn, quản lý kho lạnh, lắp đặt hệ thống năng lượng tái tạo, điều khiển một quy trình sản xuất chính xác.

Đây không phải lao động giản đơn. Đây là tầng kỹ năng ứng dụng, gắn với thiết bị, quy trình, tiêu chuẩn, an toàn và kỷ luật công nghiệp. Các nền kinh tế phát triển không coi nhẹ tầng nhân lực này. Theo OECD, khoảng 44% học sinh bậc trung học bậc cao ở các nước thành viên theo các chương trình định hướng nghề. Ở Liên minh châu Âu, năm 2024, tỷ lệ học sinh bậc này theo chương trình nghề là 49,4%. Cần hiểu đúng: đây là tỷ lệ theo định hướng chương trình học, không nhất thiết là tỷ lệ học sinh vào các trường nghề riêng biệt. Nhưng các con số ấy cho thấy giáo dục nghề nghiệp trong nhiều nước công nghiệp không phải lối rẽ cho người “không học nổi đại học”, mà là một nhánh nghiêm túc trong hệ thống nhân lực.

Tại Mỹ, khái niệm “middle-skill jobs” chỉ những việc làm cần đào tạo sau phổ thông nhưng không nhất thiết cần bằng đại học bốn năm. Nhóm việc làm này chiếm khoảng 52% thị trường lao động, trong khi chỉ 43% lực lượng lao động được chuẩn bị tương ứng. Khoảng lệch ấy giải thích vì sao một nền kinh tế có nhiều đại học hàng đầu thế giới vẫn phải lo thiếu thợ kỹ thuật, kỹ thuật viên, nhân lực vận hành và bảo trì.

Ngành bán dẫn là ví dụ rõ. Người ta thường hình dung bán dẫn là sân chơi của nhà khoa học và kỹ sư. Nhưng dự báo tại Mỹ cho thấy đến năm 2030, ngành này có thể thiếu khoảng 67.000 lao động kỹ thuật; trong đó 39% là vị trí kỹ thuật viên. Nhà máy chip không chỉ cần người thiết kế vi mạch hay nghiên cứu vật liệu. Nhà máy chip còn cần người vận hành phòng sạch, kiểm soát quy trình, bảo trì thiết bị, xử lý sự cố và bảo đảm từng công đoạn đạt chuẩn.

Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số cũng không đi ngoài quy luật ấy. Điện gió, điện mặt trời, lưới điện thông minh, trung tâm dữ liệu, logistics lạnh, tự động hóa nhà máy, nông nghiệp công nghệ cao đều cần đội ngũ kỹ thuật bậc trung đủ mạnh. Thiếu đội ngũ này, công nghệ dễ nằm trên bản vẽ, trong báo cáo hoặc trong các lễ khởi công.

Vì thế, chữ “bậc trung” rất dễ gây hiểu lầm. Bậc trung không có nghĩa là thấp kém. Đây là tầng nối giữa tri thức kỹ thuật và thực hành sản xuất; giữa kỹ sư và công nhân phổ thông; giữa công nghệ nhập khẩu và năng suất nội sinh. Nếu tầng này yếu, nền kinh tế sẽ kẹt giữa hai đầu: tham vọng công nghệ cao rất lớn, nhưng lực lượng vận hành công nghệ lại không đủ.

Ở Việt Nam, tâm lý chuộng đại học vẫn còn nặng. Nhiều gia đình xem trường nghề, cao đẳng kỹ thuật hay trung học nghề như lựa chọn bất đắc dĩ. Cách nhìn ấy làm méo mó lựa chọn của người trẻ và làm yếu nền móng nhân lực cho công nghiệp hóa. Không phải ai cũng cần vào đại học ngay sau phổ thông. Không phải nghề nghiệp có giá trị đều phải bắt đầu bằng bằng cử nhân. Một học sinh trở thành kỹ thuật viên giỏi trong cơ điện tử, tự động hóa, logistics lạnh, thiết bị y tế, nông nghiệp công nghệ cao hay bán dẫn hoàn toàn có thể có thu nhập tốt, học tiếp được và có vị trí xã hội xứng đáng.

Chính sách vì vậy không nên dừng ở lời kêu gọi thay đổi nhận thức về học nghề. Cần đặt giáo dục nghề nghiệp kỹ thuật vào chiến lược phát triển quốc gia. Muốn làm bán dẫn phải có kỹ thuật viên bán dẫn. Muốn làm nông nghiệp công nghệ cao phải có kỹ thuật viên nhà kính, tưới tiêu, bảo quản sau thu hoạch, cơ điện nông nghiệp. Muốn phát triển logistics phải có nhân lực vận hành kho thông minh, chuỗi lạnh, thiết bị nâng hạ và hệ thống số. Muốn chuyển đổi năng lượng phải có thợ điện, kỹ thuật viên lưới, người bảo trì turbine và hệ thống lưu trữ.

Muốn vậy, hướng nghiệp phải bắt đầu sớm và trung thực. Học sinh cần được thấy nhiều con đường lập nghiệp, không chỉ một cánh cửa đại học. Trường phổ thông cần có trải nghiệm nghề nghiệp, STEM ứng dụng, tham quan doanh nghiệp và thực hành kỹ thuật. Các trường cao đẳng kỹ thuật phải được đầu tư thiết bị, xưởng thực hành, giảng viên và chương trình gắn với doanh nghiệp. Doanh nghiệp phải đặt hàng kỹ năng, nhận thực tập, trả lương xứng đáng và mở đường thăng tiến cho kỹ thuật viên.

Hệ thống cũng phải cho phép người học kỹ thuật bậc trung học tiếp lên cao khi có nhu cầu, không biến lựa chọn nghề nghiệp sớm thành ngõ cụt. Một nền giáo dục mở không chỉ mở đường vào đại học, mà còn mở đường đi lên từ kỹ năng, việc làm và kinh nghiệm nghề nghiệp.

Đừng coi thường lao động kỹ thuật bậc trung. Một nền kinh tế muốn đi lên bằng công nghệ không thể chỉ có người nói về công nghệ, soạn thảo chiến lược công nghệ hay quản lý công nghệ. Phải có đủ người làm cho công nghệ vận hành trong nhà máy, trên cánh đồng, trong bệnh viện, trong hệ thống logistics và trong từng dây chuyền sản xuất. Công nghiệp hóa không đứng trên số lượng bằng cấp, mà đứng trên năng lực thực hành của cả một lực lượng lao động.