Thông cáo báo chí nêu rất rõ dự thảo được xây dựng để thể chế hóa quy định mới của luật, đồng thời thay thế các Thông tư cũ về thỉnh giảng từ năm 2011 và 2013. Riêng với nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu, đây là lần đầu tiên có một khung quy định riêng đáp ứng nhu cầu thực tế của ngành giáo dục.

Từ Thông cáo báo chí của Bộ GD&ĐT đã chỉ ra thực tế thiếu giáo viên cục bộ, thiếu nguồn thỉnh giảng ở các môn đặc thù, khó thu hút người có trình độ cao đến vùng sâu vùng xa. Trong bối cảnh đó, việc mở một hành lang pháp lý để mời người có chuyên môn, có kinh nghiệm, kể cả sau tuổi nghỉ hưu, tham gia giảng dạy là một quyết định hợp lý, kịp thời. Giáo dục không nên lãng phí chất xám chỉ có những người nghỉ hưu khỏi đơn vị trường học hay bộ máy hành chính, nhưng trí thức và kinh nghiệm nghề nghiệp cả đời chưa hề nghỉ hưu.

Nghiên cứu Dự thảo Thông tư cho thấy khung pháp lý khá rõ khi quy định điều kiện, hình thức hợp đồng, nguyên tắc thực hiện, thời giờ làm việc, thù lao, quyền và trách nhiệm của cơ sở giáo dục. Chẳng hạn, với nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu, dự thảo yêu cầu hợp đồng lao động xác định thời hạn theo Bộ luật Lao động; nêu rõ nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng; nhấn mạnh việc tận dụng trí tuệ, năng lực, kinh nghiệm của nhà giáo đã nghỉ hưu; đồng thời buộc cơ sở giáo dục công khai nhu cầu, công khai danh sách, tổ chức đánh giá chất lượng và lưu giữ hồ sơ. Đó là cách làm công khai, minh bạch có trách nhiệm khi dùng người.

Một điểm đáng chú ý nữa là cách tiếp cận này không đi ngược xu hướng quốc tế. Ví dụ, ở Malaysia, cơ chế công vụ cho phép các hình thức, tức là biệt phái, điều động tạm thời và chuyển hẳn (peminjaman, pertukaran sementara và pertukaran tetap) giữa các cơ quan nhà nước theo các văn bản hướng dẫn của Cơ quan Dịch vụ công Malaysia. Hệ thống đó cũng có mô hình luân chuyển để cán bộ tích lũy thêm kinh nghiệm quản lý và điều hành ở môi trường khác. Ở chiều ngược lại, các đại học như Universiti Malaya vẫn tiếp tục sử dụng làm giảng viên sau nghỉ hưu dưới các vai trò honorary professor hoặc emeritus professor (Người mang danh hiệu này thường không còn giữ vị trí chính thức toàn thời gian, nhưng vẫn có thể tiếp tục tham gia ở mức độ nhất định như hướng dẫn nghiên cứu, giảng bài chuyên đề, cố vấn học thuật, tham dự sinh hoạt khoa học hoặc dùng học hàm trong hoạt động chuyên môn); hồ sơ công khai của trường cho thấy có người được bổ nhiệm honorary professor sau khi nghỉ hưu, và danh sách professor emeritus vẫn được duy trì qua nhiều năm. Điều đó cho thấy việc tận dụng chất xám sau tuổi hưu không phải chuyện lạ; cái quan trọng là có cơ chế rõ để biến kinh nghiệm thành giá trị cho người học.

Thông cáo báo chí nói rõ việc thiếu quy định trước đây đã gây khó cho xác định trách nhiệm pháp lý, phân bổ thời gian làm việc, khối lượng giảng dạy, nghĩa vụ nghiên cứu khoa học và cả điều kiện bảo đảm chất lượng. Nói cách khác, đây không chỉ là chuyện thiếu người dạy,đây còn là chuyện làm cho quản trị đội ngũ hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, cũng có thể chỉ ra một số điểm nên cân nhắc xem xét sửa đổi. Điểm còn hở đầu tiên là dự thảo mở đường khá mạnh cho việc sử dụng lực lượng bổ trợ, nhưng chưa dựng đủ rõ các “hàng rào” để tránh lạm dụng. Điều 7 cho phép cơ sở giáo dục được sử dụng đội ngũ nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu như một nguồn lực và được huy động kinh nghiệm, chuyên môn của họ thông qua cơ chế hợp đồng toàn thời gian. Tinh thần ấy là đúng. Nhưng nếu không có giới hạn rõ về tỷ lệ, thời hạn, hay yêu cầu gắn với kế hoạch phát triển đội ngũ trẻ, thì rất dễ nảy sinh tâm lý dùng nguồn lực bổ trợ để vá chỗ trống lâu dài. Bổ trợ là cần, thay thế thì có khi lại không tốt.

Điểm rủi ro thứ hai là quy định “không giới hạn tuổi cao nhất” có thể gây tranh luận nếu không đi kèm bộ tiêu chí đánh giá năng lực thực chất. Kinh nghiệm là tài sản quý, nhưng giáo dục hôm nay không chỉ cần kinh nghiệm của hôm qua. Nó còn cần cập nhật phương pháp, công nghệ, chương trình và chuẩn đầu ra mới. Nếu không siết chặt khâu đánh giá đầu vào và đầu ra, rất dễ rơi vào tình trạng đủ hồ sơ nhưng chưa chắc đủ chất lượng. Một nhà giáo trở lại trường không chỉ để đứng lớp cho đủ người, mà phải thực sự đủ chất làm giàu thêm cho môi trường học thuật.

Điểm thứ ba là nhiều nội dung vẫn để khá mở theo cơ chế thỏa thuận. Linh hoạt là cần, nhưng linh hoạt mà thiếu tiêu chí minh bạch thì nơi làm nghiêm sẽ khác nơi làm dễ dãi. Minh bạch ở đây không chỉ là công khai danh sách, mà còn phải công khai tiêu chí lựa chọn, công khai căn cứ xác định nhu cầu, công khai cách đánh giá chất lượng sau khi thực hiện hợp đồng. Minh bạch không làm khó cơ sở giáo dục. Minh bạch chỉ làm khó sự tùy tiện trong công tác quản lý nhân sự.

Nhìn tổng thể, đây là một dự thảo có nhiều điểm tiến bộ cho thấy nỗ lực nhìn thẳng vào thực tế, không để nguồn lực có kinh nghiệm bị bỏ quên, và không để quản lý nhân sự mãi đi sau thực tiễn. Nhưng để Thông tư thực sự tốt, cần siết thêm các “van an toàn” ngay từ bây giờ. Mở cửa cho người giỏi quay lại là điều nên làm nhưng cũng nên có bộ tiêu chí KPI để nâng cao trách nhiệm của cả người quản lý và của cả người được tuyển lại. Điều nên chú ý là một cánh cửa tốt mở ra để tận dụng nguồn lực không chỉ đón được người có giá trị, mà còn phải chặn được sự dễ dãi đi cùng với sự chế tài nghiêm khắc nếu có gian lận ghi danh tuyển lại nhưng không thực tuyển để vụ lợi.