Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) vừa gửi dự thảo lần thứ ba Thông tư quy định về tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên tới các Sở GD&ĐT và một số trường đại học để lấy ý kiến vào ngày 9/11. Nếu được thông qua, quy định dự kiến được áp dụng từ năm học 2027-2028.

Theo dự thảo, Bộ GD&ĐT đề xuất thay đổi căn bản phương thức tổ chức lớp chuyên và tuyển sinh vào lớp 10 trường THPT chuyên. Thay vì đăng ký dự thi riêng từng môn như Toán, Vật lý, Hóa học, Ngữ văn, học sinh sẽ được tuyển sinh theo ba khối gồm: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ.

Đề xuất này đang thu hút sự quan tâm của nhiều nhà giáo, phụ huynh và học sinh, đặc biệt là những người từng có thời gian học tập, giảng dạy trong môi trường trường chuyên.

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, cựu học sinh chuyên Vật lý, Trường THPT chuyên Lam Sơn (Thanh Hóa), cho rằng đề xuất tổ chức trường chuyên theo ba khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ xuất phát từ mong muốn của những người làm chính sách về việc giúp học sinh phát triển toàn diện, biết kết nối kiến thức và có thêm thời gian lựa chọn hướng đi.

“Từng học chuyên Lý ở Lam Sơn, tôi hiểu giá trị của việc được gặp đúng thầy, học đúng sở trường từ sớm. Vì vậy, tôi quan tâm đến việc những thay đổi cụ thể sẽ tác động thế nào đến việc học mỗi ngày của các em. Một chủ trương tốt chỉ thực sự có ý nghĩa khi học sinh, giáo viên và phụ huynh cảm nhận được lợi ích ngay trong từng tiết học, từng tuần học”, bác sĩ Hoàng nói.

Đầu vào: Đề thi cần được thử nghiệm

Theo thông tin Bộ GD&ĐT công bố về dự thảo, học sinh khối Khoa học tự nhiên sẽ có môn Toán là môn chuyên bắt buộc. Cuối học kỳ I lớp 10, các em lựa chọn thêm hai môn để học chuyên sâu, hình thành các tổ hợp như Toán - Lý - Hóa hoặc Toán - Lý - Tin. Từ học kỳ II, học sinh bắt đầu học các chuyên đề định hướng và đến lớp 11 mới ổn định việc học tại lớp chuyên theo môn.

Như vậy, việc học chuyên sâu từng môn vẫn được duy trì. Tuy nhiên, theo bác sĩ Hoàng, vấn đề cần quan tâm là cách phát hiện học sinh có năng khiếu và tổ chức bồi dưỡng trong giai đoạn chuyển tiếp.

Ở khâu tuyển sinh đầu vào, thí sinh khối Khoa học tự nhiên dự kiến thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên. Nếu hệ số của ba bài thi lần lượt là 2-1-1 và cùng thang điểm, môn Toán sẽ chiếm một nửa tổng điểm tối đa. Đây là tỷ trọng đáng chú ý khi toàn khối sử dụng chung một điểm chuẩn.

Theo bác sĩ Hoàng, Toán là công cụ cần thiết để học tốt Vật lý. Tuy nhiên, kết quả làm một đề Toán nâng cao chưa thể phản ánh đầy đủ năng lực khoa học của học sinh. Có những em nổi trội trong quan sát hiện tượng, biết đặt câu hỏi hoặc tìm ra cách kiểm chứng giả thuyết. Những năng lực này cũng cần được nhận diện.

Chưa thể kết luận phương thức thi mới chắc chắn sẽ bỏ sót tài năng. Một bài đọc hiểu khoa học được thiết kế tốt vẫn có thể đánh giá khả năng phân tích số liệu, suy luận từ thí nghiệm và vận dụng kiến thức vào tình huống mới.

“Điều cần làm trước tiên là công bố đề minh họa, tổ chức thử nghiệm với nhiều nhóm học sinh và đánh giá xem kết quả phản ánh năng lực đến đâu. Việc điều chỉnh hệ số nên dựa trên dữ liệu thực tế, thay vì quyết định trước rồi mới kiểm chứng.

Cách chia đề thành một nửa chung, một nửa theo môn cũng cần được thử nghiệm để bảo đảm độ khó tương đương giữa các phần tự chọn. Đặc biệt, cần chú ý đến những học sinh ít có cơ hội học thêm. Các dạng câu hỏi mới phải được giải thích rõ, đi kèm tài liệu hướng dẫn miễn phí để gia đình không phải tìm đến các lớp luyện thi. Một đề thi công bằng là đề mà học sinh nào chăm chỉ học theo chương trình cũng có cơ hội thể hiện hết khả năng”, bác sĩ Hoàng gợi mở.

Giai đoạn chuyển tiếp: Giữ nhịp tích lũy kiến thức

Với môn Vật lý, bác sĩ Hoàng cho rằng thời gian tích lũy kiến thức là vấn đề cần đặc biệt quan tâm. Để giải quyết một bài toán, học sinh phải trải qua quá trình từ nhận diện hiện tượng, xây dựng mô hình, lựa chọn công cụ toán học đến kiểm tra xem kết quả có phù hợp với thực tế hay không.

Quá trình này cần được rèn luyện qua nhiều bài học. Một học sinh giải được bài tập quen thuộc chưa chắc đã xử lý tốt tình huống mới. Các em cần có thời gian thử nghiệm, nhận ra sai sót, điều chỉnh và hiểu vì sao cách suy nghĩ của mình chưa phù hợp. Giáo viên cũng cần theo dõi đủ lâu để xác định học sinh đang gặp khó khăn ở kiến thức, phương pháp hay sự tự tin.

Đối với nhóm học sinh được bồi dưỡng để tham gia các kỳ thi quốc gia và quốc tế, các em có thể phải tiếp cận sớm những kiến thức như đạo hàm, tích phân và một số nội dung vượt chương trình phổ thông đại trà. Tuy nhiên, cần phân biệt yêu cầu đối với đội tuyển với yêu cầu chung của toàn bộ học sinh lớp chuyên. Mức độ và tiến độ học tập phải phù hợp với từng nhóm, không thể mặc định tất cả học sinh đều phải tiếp cận cùng một lượng kiến thức đại học ngay từ đầu lớp 10.

“Vì thế, tôi cho rằng cần thận trọng với nhận định học theo khối sẽ làm mất trọn học kỳ đầu. Dự thảo vẫn duy trì việc phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu nổi trội. Thời điểm biên chế lớp ổn định không đồng nghĩa với thời điểm bắt đầu học chuyên sâu.

Điều cần làm rõ là trong học kỳ đó, những học sinh đã có định hướng sẽ học gì, với giáo viên nào và trong bao nhiêu thời gian. Nếu các em vẫn được tham gia những nhóm học thuật phù hợp, quá trình tích lũy kiến thức có thể tiếp tục. Ngược lại, nếu phải chờ đến khi phân lớp mới được bồi dưỡng thì lo ngại về sự gián đoạn mới có cơ sở rõ ràng hơn”, bác sĩ Hoàng phân tích.

Bác sĩ Hoàng cho rằng dự thảo cần có cơ chế đủ linh hoạt để đáp ứng nhu cầu của cả hai nhóm học sinh. Những em yêu thích Vật lý cần được học chuyên sâu từ sớm. Trong khi đó, những em chưa xác định rõ mình phù hợp với Lý, Hóa hay Tin cũng cần có cơ hội trải nghiệm và thay đổi định hướng khi có đủ căn cứ. Hai nhóm học sinh này không đối lập nhau, một hệ thống giáo dục tốt cần quan tâm và tạo điều kiện cho cả hai.

“Thành tích của Lam Sơn cho thấy giá trị của quá trình bồi dưỡng bền bỉ. Năm học 2025-2026, trường có 86/89 học sinh dự thi học sinh giỏi quốc gia đoạt giải, trong đó có 8 giải Nhất. Lê Duy Khánh, học sinh lớp 11, đứng đầu toàn quốc môn Vật lý.

Tháng 10/2026, hai học sinh chuyên Lý là Mai Văn Khánh và Nguyễn Quang Dũng giành Huy chương Vàng Olympic Thiên văn và Vật lý thiên văn quốc tế. Những kết quả ấy rất đáng trân trọng, đồng thời cho thấy học sâu và học rộng có thể hỗ trợ lẫn nhau khi học sinh biết vận dụng nền tảng sẵn có để tìm hiểu một lĩnh vực mới.

Tuy nhiên, giải thưởng chỉ phản ánh một phần chất lượng giáo dục, bởi thành công còn gắn với người thầy, chất lượng đầu vào, gia đình và môi trường học tập. Từ những thành tích hiện có, chưa thể khẳng định chỉ một cách tổ chức lớp học mới có thể nuôi dưỡng học sinh giỏi”, bác sĩ Hoàng nói.

Theo dự kiến, học sinh khối Khoa học tự nhiên sẽ học đầy đủ các môn Lý, Hóa, Sinh, Tin trong nhóm môn lựa chọn, đồng thời tham gia các nội dung nâng cao và dự án liên môn.

Dự thảo nêu nguyên tắc không tăng thời lượng học vượt quy định. Tuy nhiên, theo bác sĩ Hoàng, phụ huynh cần được biết nguyên tắc này sẽ được thực hiện cụ thể như thế nào trong thời khóa biểu. Nếu mỗi giáo viên đều giao thêm bài tập, mỗi dự án lại đòi hỏi nhiều buổi học ngoài giờ, học sinh vẫn có thể rơi vào tình trạng quá tải dù số tiết học trên lớp không tăng.

Vì vậy, nhà trường cần tính toán cả thời gian tự học, tăng cường phối hợp giữa các môn và tránh giao nhiều nhiệm vụ lớn cùng một thời điểm. Việc xây dựng lịch nộp bài chung giữa các tổ bộ môn là giải pháp không quá phức tạp nhưng có thể mang lại hiệu quả thiết thực.

Quy chế trường chuyên hiện hành đã yêu cầu học sinh thực hiện đầy đủ chương trình giáo dục chung. Do đó, giải pháp giảm tải cần tập trung vào cách tổ chức học tập, hạn chế nội dung trùng lặp và điều chỉnh tiến độ phù hợp. Không nên lấy điểm cao ở môn Vật lý để thay thế kết quả học tập của một môn khác, bởi mỗi môn học đều có yêu cầu riêng.

“Học liên môn có thể góp phần giải quyết vấn đề này nếu được thiết kế phù hợp với khả năng của học sinh. Chẳng hạn, một dự án đo lường và phân tích mức tiêu thụ điện có thể kết nối kiến thức Vật lý với Toán và Tin học, khi giáo viên các môn cùng thống nhất mục tiêu, nhiệm vụ và cách đánh giá.

Cách làm này giúp học sinh nhận ra mối liên hệ giữa các môn học thay vì phải thực hiện ba bài tập riêng biệt. Các dự án nên bắt đầu từ những nhiệm vụ học sinh có thể tự thực hiện: một câu hỏi nhỏ, số liệu do chính các em thu thập và kết luận trung thực cũng đã mang lại giá trị giáo dục rõ ràng. Quy mô dự án cần phù hợp với lứa tuổi, thiết bị và quỹ thời gian của học sinh”- bác sĩ Hoàng đề xuất.

Nguồn lực, lộ trình và yêu cầu đánh giá

Theo thông tin được báo chí dẫn lại từ Bộ GD&ĐT, có 1.550 chuyên gia thuộc 58 cơ sở giáo dục đại học và viện nghiên cứu đăng ký hỗ trợ hoạt động nghiên cứu khoa học của học sinh. Đây là cơ hội để tăng cường kết nối giữa giáo dục phổ thông với giáo dục đại học.

Tuy nhiên, theo bác sĩ Hoàng, số lượng chuyên gia đăng ký chưa phản ánh cụ thể mỗi trường sẽ nhận được bao nhiêu giờ hướng dẫn. Để hoạt động này thực sự hiệu quả, cần có kinh phí, cơ chế phối hợp và khả năng tiếp cận thiết bị nghiên cứu. Những trường ở xa các trung tâm nghiên cứu cần được hỗ trợ cụ thể, tránh để cơ hội học tập phụ thuộc vào mối quan hệ của gia đình.

Lộ trình chuyển đổi cũng cần được làm rõ, đặc biệt đối với học sinh lớp 9. Theo thông tin công bố, năm học 2027-2028 là thời điểm dự kiến áp dụng quy định mới; những trường chưa đủ điều kiện có thể triển khai từ năm học 2028-2029. Bộ GD&ĐT cũng cho biết sẽ cân nhắc phương án chuyển tiếp nếu những thay đổi gây xáo trộn.

Sự linh hoạt này cần đi kèm thời hạn công bố cụ thể để học sinh và phụ huynh sớm biết mình sẽ dự thi theo phương thức nào, nội dung thi đến đâu và có những lựa chọn gì. Khi thông tin chưa rõ ràng, nguy cơ nhiều gia đình tìm đến các lớp học thêm để chủ động chuẩn bị là điều cần được tính đến.

Bác sĩ Hoàng cho rằng, việc đánh giá mô hình mới cũng cần được thực hiện trên nhiều nhóm học sinh. Bên cạnh kết quả của các đội tuyển, cần xem xét học sinh có hiểu bài hơn, tự học tốt hơn và tìm được sở trường của mình hay không. Ý kiến của những em gặp khó khăn khi chuyển hướng, các gia đình ít điều kiện học thêm và đội ngũ giáo viên trực tiếp triển khai cũng cần được lắng nghe. Kết quả đánh giá cần được công bố công khai để việc điều chỉnh chính sách có cơ sở rõ ràng.

Ba câu hỏi cần được trả lời trước khi triển khai đại trà mô hình mới

Theo bác sĩ Hoàng, điều đáng giữ ở trường chuyên là cơ hội để học sinh được gặp những người thầy hiểu khả năng của mình và có điều kiện theo đuổi lĩnh vực mà các em say mê. Cải cách cần mở rộng cơ hội ấy cho nhiều học sinh hơn, đồng thời giúp các em có đủ nền tảng để lựa chọn tương lai. Mục tiêu học rộng và học sâu không loại trừ nhau, nhưng để hài hòa cả hai cần có sự tính toán cẩn trọng trong từng khâu tổ chức.

Có ba câu hỏi cần được trả lời trước khi triển khai đại trà mô hình mới.

Thứ nhất, đề thi mới có phát hiện được cả những học sinh giỏi tính toán và những em có thế mạnh về quan sát, đặt câu hỏi, kiểm chứng giả thuyết hay không?

Thứ hai, trong giai đoạn chuyển tiếp, những học sinh đã xác định rõ sở trường có được tiếp tục học chuyên sâu hay không? Những em chưa rõ hướng đi có đủ không gian để trải nghiệm và thay đổi lựa chọn hay không?

Thứ ba, những cơ hội mới, từ sự hỗ trợ của chuyên gia đại học đến các dự án liên môn, có thực sự đến được với học sinh ở xa trung tâm và những gia đình ít điều kiện hay không?

Vì vậy, việc đổi mới nên được thực hiện theo từng bước, có thể kiểm chứng. Đề thi minh họa cần được công bố sớm. Kế hoạch học tập của từng trường cần nêu rõ thời lượng dành cho nội dung chung, phần nâng cao và các hoạt động dự án.

Theo bác sĩ Hoàng, nếu kết quả thử nghiệm cho thấy một khâu chưa phù hợp, việc điều chỉnh kịp thời là biểu hiện của năng lực quản lý tốt, chứ không phải sự lúng túng. Tiêu chí đánh giá thành công cũng cần rộng hơn số lượng giải thưởng: học sinh có hiểu bài hơn, tự học tốt hơn, tìm được sở trường và duy trì được niềm vui học tập hay không?

Khi quyết định phương thức tổ chức mới, cần nhìn vào những yếu tố cụ thể như thời khóa biểu, điều kiện giảng dạy và sự tiến bộ của từng nhóm học sinh. Đây mới là những căn cứ cho thấy sự thay đổi có thực sự mang lại hiệu quả hay không.

Trường chuyên được kỳ vọng nhiều bởi đây là môi trường nuôi dưỡng những thế hệ học sinh có khả năng đóng góp cho đất nước trong nhiều năm tới. Giữ được nhịp bồi dưỡng tài năng, vì thế, không chỉ là trách nhiệm của người làm chính sách mà còn là trách nhiệm chung của nhà trường, thầy cô và gia đình.