Iran và Oman - một đồng minh Vùng Vịnh của Mỹ, đang xúc tiến kế hoạch thu phí đối với các tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz, bất chấp sự phản đối công khai từ Washington. Đây là những thông tin được rò rỉ tại khu vực mấy ngày qua.

Thay đổi này có thể coi là một trong những hệ quả sâu rộng và khó lường mà cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động nhằm vào Iran hôm 28/2 tạo ra.

Trước chiến tranh, eo biển Hormuz là tuyến vận tải quốc tế nằm giữa Iran và Oman, nơi các tàu thuyền được tự do qua lại để vận chuyển dầu mỏ và khí đốt từ vịnh Ba Tư ra thị trường thế giới.

Trong thời gian xung đột, Iran đã phong tỏa tuyến hàng hải này, một “nút thắt cổ chai” quan trọng của thương mại toàn cầu, khiến giá năng lượng tăng vọt.Kể từ đó, giới chức Iran nhiều lần tuyên bố ý định thương mại hóa quyền đi lại qua eo biển Hormuz.

Khi Oman cũng muốn thu phí

Theo các nguồn tin, Oman gần đây đã gửi một đề xuất chính thức tới Mỹ và các đồng minh phương Tây, trong đó nêu kế hoạch để các hãng vận tải biển tự nguyện trả phí dịch vụ khi đi qua eo biển Hormuz.

Một nguồn tin nắm rõ lập trường của Mỹ cho biết đoàn đàm phán Washington đã nhận được đề xuất này và đang có một số quan ngại cần trao đổi với phía Oman.Nguồn tin này cùng một nhà ngoại giao khu vực cho biết đề xuất của Oman sử dụng khái niệm “phí dịch vụ tự nguyện”, thay vì “phí bắt buộc”.

Tuy nhiên, một quan chức Iran lại khẳng định các khoản thanh toán này sẽ mang tính bắt buộc.

Nếu đề xuất này thành hiện thực thìđó sẽ là những thay đổi cơ bản của quốc gia Vùng Vịnh kể từ sau cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran. Oman từ lâu được xem là quốc gia trung lập và thường đóng vai trò trung gian giữa Mỹ và Iran.Tuy nhiên, cuộc chiến vừa qua đã khiến nước này phải đối mặt với những lựa chọn ngày càng khó khăn.

Sau khi xuất hiện thông tin hồi tháng 5 về việc Oman thảo luận với Iran nhằm thu phí dịch vụ tại Hormuz, Tổng thống Mỹ Donald Trump từng đe dọa sẽ ném bom Oman nếu nước này “không hành xử như những nước khác”. Nhưng điều đó vẫn đang diễn ra bất chấp lời đe dọa của người đứng đầu Nhà Trắng.

Hiện chưa rõ chính quyền Trump có chấp nhận mô hình thu phí tự nguyện hay không.

Trong khuôn khổ thỏa thuận hòa bình sơ bộ giữa Mỹ và Iran được ký trong tháng 6, hai bên nhất trí bảo đảm các tàu thương mại được tự do đi lại và không phải trả bất kỳ khoản phí nào trong thời hạn 60 ngày, trong khi tiếp tục đàm phán về cơ chế lâu dài.

Thỏa thuận cũng quy định Iran và Oman sẽ khởi động đối thoại về việc quản lý eo biển sau thời gian chuyển tiếp này.

Theo một nguồn tin của Mỹ, Washington đánh giá cao quan hệ đối tác với Oman và tin rằng hai bên có thể giải quyết những khác biệt về đề xuất này ở cấp kỹ thuật.

Về phía Oman, Ngoại trưởng Badr al-Busaidi nhiều lần bác bỏ ý tưởng thu “phí quá cảnh”, cho rằng điều đó trái với luật pháp quốc tế.Tuy nhiên, ông phân biệt giữa phí đi qua eo biển và phí cho các dịch vụ mà các quốc gia ven eo biển cung cấp, như bảo đảm an toàn hàng hải, ứng phó sự cố và bảo vệ môi trường.

Trong một cuộc phỏng vấn cuối tuần qua, ông al-Busaidi cho biết việc duy trì an toàn cho tuyến hàng hải này “rõ ràng đòi hỏi chi phí”; đồng thời cho rằng các nước có thể học hỏi mô hình đóng góp tự nguyện đang được áp dụng tại eo biển Malacca và Singapore.

Tổng Thư ký Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) Arsenio Domínguez cũng cho rằng việc áp dụng phí bắt buộc hoặc bất kỳ cơ chế nào cản trở quyền tự do hàng hải sẽ không phù hợp với luật pháp quốc tế.

Tuy nhiên, ông nhận định một quỹ đóng góp tự nguyện dành cho eo biển Hormuz có thể là phương án khả thi.

Thế giới phải chấp nhận “thực tế mới” tại Hormuz

Sau 4 tháng diễn ra, cuộc xung đột Mỹ - Iran đã biến eo biển Hormuz từ chỗ là tuyến đường biển miễn phí trở thành một dịch vụ phải trả tiền.

Đó là một thực tế khó chịu, nhưng rất có thể thế giới sẽ phải chấp nhận.

Là bên châm ngòi cuộc xung đột, dẫn tới thay đổi chiến lược này, Mỹ chắc chắn là bên phản ứng mạnh nhất. Chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn kiên quyết bảo vệ quyết định tham chiến, dù cuộc xung đột đã giúp Iran chứng minh khả năng kiểm soát eo biển Hormuz trong nhiều tháng và tạo ra công cụ gây sức ép đáng kể đối với nền kinh tế toàn cầu.

Trong thời gian đó, giá dầu thô vượt ngưỡng 100 USD/thùng, kéo theo giá nhiên liệu tại Mỹ tăng mạnh.

Phát biểu tại Bahrain tuần trước, Ngoại trưởng Marco Rubio tuyên bố Washington phản đối mọi kịch bản thương mại hóa việc đi lại qua Hormuz, bất kể được gọi là “phí”, “lệ phí” hay “khoản đóng góp”.

“Mục tiêu của chúng tôi là đưa eo biển Hormuz trở lại trạng thái như trước cuộc xung đột”, ông Rubio nói.

Trong khi đó, các nước châu Âu lại có quan điểm dung hòa hơn.

Theo ba nhà ngoại giao châu Âu, ban đầu Oman xây dựng đề xuất này như một phương án dự phòng nhằm duy trì dòng chảy thương mại hàng hải nếu xung đột tiếp diễn.

Mặc dù không ủng hộ việc thu phí, các nước châu Âu hiện tập trung vào việc bảo đảm bất kỳ cơ chế nào cũng không vi phạm luật pháp quốc tế. Việc áp dụng mô hình đóng góp tự nguyện có thể đáp ứng yêu cầu đó.

Chuyên gia H.A. Hellyer thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng Hoàng gia Anh (RUSI) nhận định: “Có thể gọi đó là khoản đóng góp tự nguyện nếu muốn, nhưng thực tế là trước chiến tranh, Hormuz hoàn toàn tự do, còn bây giờ thì không. Đây không phải điều Oman mong muốn. Tất cả những rắc rối này là cái giá mà Washington phải trả vì đã khởi động một cuộc chiến thiếu cân nhắc”.

Đề xuất của Oman được dự báo sẽ gây tranh cãi trong các nước Arab vùng Vịnh, vốn phụ thuộc lớn vào eo biển Hormuz để xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt.

Phát biểu tại một sự kiện của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu (ECFR), Ngoại trưởng Saudi Arabia Faisal bin Farhan khẳng định eo biển Hormuz phải trở lại trạng thái trước chiến tranh.

“Tại sao chỉ vì một cuộc xung đột mà giờ đây chúng ta phải chấp nhận một cơ chế hoàn toàn mới được áp đặt lên tuyến hàng hải này?”, ông Farhan đặt câu hỏi.

Liệu có cần Iran chấp thuận?

Cuộc tranh giành về tương lai của Hormuz làm nổi bật những thách thức mà chính quyền Oman phải đối mặt khi đất nước và các tuyến đường thủy của họ bị cuốn vào một cuộc xung đột mà họ đã cố gắng hết sức để ngăn chặn.

Những gì xảy ra ở eo biển là “vấn đề an ninh quốc gia cấp bách đối với họ”, Anna Jacobs, một nghiên cứu viên không thường trú tại Viện Các quốc gia vùng Vịnh Arab có trụ sở tại New York, cho biết.

“Họ đang nhìn nhận cuộc xung đột và an ninh khu vực một cách dài hạn hơn và tập trung vào việc làm thế nào để giữ Iran ở lại bàn đàm phán”, bà Anna Jacobs nói thêm.

Ba nhà ngoại giao châu Âu cho biết, ban đầu, các quan chức Oman đã mô tả đề xuất thu phí của họ như một nỗ lực tìm kiếm kế hoạch dự phòng để tạo điều kiện thuận lợi cho dòng chảy thương mại hàng hải nếu xung đột tiếp diễn.Nhưng với sự kiên quyết và các hành động cứng rắn của Iran, rất có thể phương án này sẽ trở thành chính thức.

Các chuyên gia cho rằng khả năng kiểm soát lưu thông qua eo biển Hormuz đã trở thành một đòn bẩy chiến lược mới mà Iran khó có thể từ bỏ. Bởi Tehran nhận được nhiều hơn nếu nắm quyền quản lý Hormuz.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi từng tuyên bố eo biển Hormuz sẽ không trở lại tình trạng miễn phí như trước chiến tranh.

Trong khi đó, Mehdi Mohammadi, cố vấn cấp cao của Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf và là nhà đàm phán chính với Mỹ cho rằng việc gọi là “phí cầu đường”, “phí dịch vụ an ninh” hay “phí hàng hải” không tạo ra khác biệt.

“Không có dịch vụ nào trên thế giới là miễn phí”, ông Ghalibaf viết trên mạng xã hội.

Và Iran đã chứng minh họ sẽ không nói suông khi đi đến cùng ý định.

Tuần trước, Oman và Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) đã chỉ định một tuyến hàng hải an toàn chỉ đi qua vùng lãnh hải của Oman. Iran đáp trả bằng việc tấn công một tàu hàng đi qua eo biển. Sau đó, IMO phải tạm dừng kế hoạch sơ tán hàng trăm tàu đang mắc kẹt tại khu vực.

Diễn biến này đe dọa làm chậm quá trình phục hồi hoạt động vận tải biển tại Hormuz.

Theo Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi, Iran và Oman sẽ bắt đầu các cuộc đàm phán trong những ngày tới nhằm thảo luận về cơ chế quản lý eo biển, bao gồm việc thu phí tàu thuyền và điều chỉnh các tuyến hàng hải hiện nay.

Dư luận sẽ phải chờ đợi các cuộc thảo luận sắp tới về quy chế tương lai cho eo biển Hormuz. Tuy nhiên, khả năng cao là việc di chuyển qua eo biển chiến lược này sẽ không còn như trước.