Nhân dịp Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (diễn ra ngày 9-10/6/2026), phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Nguyễn Thị Quế - nguyên Viện trưởng Viện Quan hệ quốc tế, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh về vai trò ngày càng nổi bật của Việt Nam trong tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN.

PV: Việc Việt Nam khởi xướng và duy trì Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF)được xem là một sáng kiến tạo không gian đối thoại về tương lai khu vực. Theo bà, AFF có thể trở thành một “thương hiệu” đối ngoại của Việt Nam như thế nào và đóng góp ra sao vào việc nâng cao vai trò trung tâm của ASEAN?

PGS.TS Nguyễn Thị Quế: Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) hoàn toàn có thể trở thành một “thương hiệu” đối ngoại mới nhờ vào năng lực dẫn dắt, tầm nhìn chiến lược và cam kết của Việt Nam. Thực tế, qua việc tổ chức thành công diễn đàn này hai lần liên tiếp (2024 và 2025), Việt Nam đã chứng minh được năng lực điều phối khi quy tụ gần 700 đại biểu quốc tế, bao gồm lãnh đạo các nước ASEAN, tổ chức quốc tế và giới học giả để cùng thảo luận về định hướng phát triển dài hạn của khối.

Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 47 (tháng 10/2025), Thủ tướng Phạm Minh Chính đã thông báo Việt Nam sẽ tiếp tục tổ chức AFF 2026, từng bước đưa Diễn đàn trở thành “thương hiệu” chính thức.

Về đóng góp cho vai trò trung tâm của ASEAN, AFF mang lại một không gian trao đổi đa chiều, cởi mở về nhiều vấn đề thiết yếu cho tương lai của ASEAN và khu vực với chủ đề xuyên suốt như “xây dựng ASEAN đoàn kết, bao trùm và tự cường trong một thế giới đầy biến động”.

Theo tôi, sáng kiến này đã thể hiện rõ bước chuyển từ tư duy tham gia sang chủ động kiến tạo, điều phối và lan tỏa ảnh hưởng tích cực của Việt Nam, giúp tạo thế và lực mới để ASEAN giữ vững vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực đang biến chuyển nhanh chóng.

PV: Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN 47 vào tháng 10/2025 vừa qua, Timor-Leste đã chính thức trở thành thành viên thứ 11 của khối. Nhìn từ góc độ củng cố vai trò trung tâm của ASEAN, bà đánh giá như thế nào về nỗ lực hỗ trợ của Việt Nam?

PGS.TS Nguyễn Thị Quế: Việc kết nạp chính thức Timor-Leste là thành viên thứ 11 tại Hội nghị Cấp cao ASEAN 47 (tháng 10/2025) là bước đi quan trọng nhằm mở rộng không gian hợp tác, củng cố tính bao trùm, gắn kết của Cộng đồng, đồng thời khẳng định vai trò trung tâm ASEAN trong cấu trúc khu vực đang định hình.

Trong tiến trình này, Việt Nam đã thể hiện rõ tinh thần trách nhiệm và đoàn kết nội khối thông qua các nỗ lực hỗ trợ cụ thể, bao gồm: hỗ trợ kỹ thuật, chia sẻ kinh nghiệm và tham vấn chính trị.

Những hành động thực chất này của Việt Nam đã góp phần giúp Timor-Leste sớm đáp ứng các tiêu chí thành viên, qua đó củng cố năng lực thể chế và tính hấp dẫn của ASEAN như một tổ chức khu vực thống nhất, có khả năng dẫn dắt hợp tác và định hình trật tự khu vực dựa trên luật lệ.

PV: Trong vai trò Điều phối viên quan hệ ASEAN với các đối tác (như New Zealand và Vương quốc Anh giai đoạn 2024 - 2027), Việt Nam đang có thêm nhiều cơ hội để thúc đẩy hợp tác khu vực. Theo bà, vai trò này mở ra những không gian mới nào để Việt Nam nâng cao vị thế, đồng thời góp phần tăng cường kết nối giữa ASEAN với các đối tác bên ngoài?

PGS.TS Nguyễn Thị Quế: Việc đảm nhận vai trò Điều phối viên quan hệ ASEAN - New Zealand và ASEAN - Anh (giai đoạn 2024 -2027) đã mở ra không gian đối ngoại rộng mở cho Việt Nam, giúp nâng cao vị thế thông qua việc thể hiện mạnh mẽ tinh thần chủ động, trách nhiệm và kiến tạo.

Minh chứng rõ nhất là tại Hội nghị Cấp cao kỷ niệm 50 năm quan hệ ASEAN -New Zealand (tháng 10/2025), Việt Nam đã điều phối và hoàn tất đàm phán hai văn kiện quan trọng: Tuyên bố Tầm nhìn chung và Kế hoạch Hành động giai đoạn 2026 - 2030, đặt nền tảng nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện.

Vai trò này giúp tăng cường kết nối giữa ASEAN với các đối tác bên ngoài trên hai phương diện chính. Thứ nhất, về kinh tế và phát triển, Việt Nam tích cực mở rộng hợp tác và khai thác hiệu quả các động lực tăng trưởng mới như chuyển đổi số, kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, năng lượng sạch, giáo dục cùng giao lưu nhân dân.

Thứ hai, về chiến lược, Việt Nam khẳng định vai trò điều phối và năng lực kết nối hiệu quả, qua đó kêu gọi các đối tác ủng hộ lập trường nguyên tắc của ASEAN và giúp khối giữ vững vị thế trung tâm trong cấu trúc khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đang định hình.

PV: Kết luận số 59-KL/TW của Bộ Chính trị về “định hướng tham gia ASEAN đến năm 2030” đặt yêu cầu hội nhập phải gắn với nâng cao năng lực nội sinh và tận dụng các động lực phát triển mới. Theo bà, Việt Nam cần làm gì để biến ASEAN thành không gian thúc đẩy các lĩnh vực mới như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo và đổi mới sáng tạo?

PGS.TS Nguyễn Thị Quế: Để biến ASEAN thành không gian thúc đẩy các lĩnh vực công nghệ và kinh tế thế hệ mới theo tinh thần Kết luận 59-KL/TW và Chỉ thị 25, Việt Nam cần tập trung triển khai các hành động thực chất.

Về cam kết và liên kết kinh tế số, Việt Nam cần thể hiện cam kết mạnh mẽ bằng cách ủng hộ và thúc đẩy nhanh chóng hoàn tất các hiệp định khu vực mang tính bước ngoặt, đặc biệt là Hiệp định Kinh tế Số (DEFA), nâng cấp Hiệp định Hàng hóa ASEAN (ATIGA) và khai thác hiệu quả Hiệp định FTA ASEAN - Trung Quốc.

Về vai trò dẫn dắt và hợp tác đa phương, Việt Nam cần phát huy vai trò chủ động và dẫn dắt của ASEAN trong việc tận dụng các động lực tăng trưởng mới; bao gồm chuyển đổi số, khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo, trí tuệ nhân tạo nhằm thích ứng với thay đổi của thời đại. Khai thác sâu các lĩnh vực này thông qua các cơ chế mà Việt Nam đang có lợi thế tham gia như Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), Khuôn khổ Kinh tế Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (IPEF) hay vai trò điều phối quan hệ với các đối tác lớn như Anh và New Zealand.

Việt Nam cũng cần tập trung phát triển nền tảng hội nhập kinh tế sâu rộng bằng cách đầu tư phát triển đội ngũ cán bộ ngoại giao, chuyên gia hợp tác đa phương và chuyên gia về ASEAN chuyên nghiệp, toàn diện, hiện đại. Song song đó, tiếp tục cải thiện tiến trình phối hợp liên ngành và tăng cường nghiên cứu chuyên sâu để chuyển hóa hiệu quả năng lực nội tại của quốc gia thành các sáng kiến khu vực.

PV: Xin cảm ơn PGS.TS Nguyễn Thị Quế!