Đồng bộ dữ liệu, định hình nền tảng quản lý dân cư hiện đại

Ngày 11/4, Quốc hội thảo luận tại hội trường dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, tập trung cho ý kiến đối với dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi) – một đạo luật được đánh giá có tác động sâu rộng tới quản lý dân cư, cải cách hành chính và bảo đảm quyền con người trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia.

Phát biểu tại hội trường, Đại biểu Tô Ái Vang (đoàn Cần Thơ) bày tỏ cơ bản tán thành với dự thảo luật và báo cáo thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, đồng thời phân tích rõ mối quan hệ giữa Luật Hộ tịch và Luật Căn cước.

Theo đại biểu, Luật Hộ tịch được xem là “đạo luật của đời người”, quản lý các sự kiện hộ tịch quan trọng như khai sinh, kết hôn, ly hôn, khai tử… gắn với từng cá nhân từ khi sinh ra đến khi qua đời. Trong khi đó, Luật Căn cước điều chỉnh việc xây dựng, quản lý và khai thác cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, với các thành phần như căn cước điện tử, số định danh cá nhân và nền tảng VNeID.

Từ góc độ dữ liệu, đại biểu cho rằng thông tin hộ tịch là dữ liệu gốc, phản ánh chính xác tình trạng nhân thân của mỗi cá nhân, còn dữ liệu căn cước là lớp dữ liệu “ngọn”, được tổng hợp và khai thác nhằm phục vụ giao dịch, quản lý và cung cấp dịch vụ công.

“Tuy có sự khác biệt về chức năng, nhưng hai hệ thống này có điểm chung rất lớn là cùng quản lý thông tin nhân thân, phục vụ quản lý nhà nước và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân. Do đó, việc kết nối, liên thông là yêu cầu tất yếu”, đại biểu nhấn mạnh.

Từ thực tiễn đó, Đại biểu Tô Ái Vang kiến nghị Chính phủ chỉ đạo các cơ quan chức năng rà soát, tích hợp các quy định của hai luật, tránh chồng chéo, đồng thời đề xuất 5 nhóm giải pháp cụ thể.

Trước hết, về mặt kỹ thuật và dữ liệu, cần bảo đảm liên thông 100% giữa hệ thống hộ tịch và cơ sở dữ liệu dân cư, thực hiện đồng bộ theo thời gian thực, lấy số định danh cá nhân làm “chìa khóa duy nhất” để truy xuất thông tin. Điều này không chỉ giúp giảm sai lệch dữ liệu mà còn tạo nền tảng cho việc xây dựng Chính phủ số.

Thứ hai, về quy trình thủ tục, cần triển khai cơ chế “một cửa số”, tích hợp toàn bộ dịch vụ công về hộ tịch lên nền tảng VNeID, tiến tới thay thế các loại giấy tờ truyền thống. Người dân có thể thực hiện đăng ký, tra cứu, chỉnh sửa thông tin trực tuyến mà không cần đến trực tiếp cơ quan nhà nước.

Thứ ba, về quản lý tại địa phương, đại biểu đề xuất phân quyền mạnh hơn cho cấp xã, phường – nơi trực tiếp tiếp xúc với người dân. Theo đó, cán bộ tư pháp – hộ tịch và công an cấp cơ sở cần được cấp quyền truy cập chung vào hệ thống dữ liệu, có thể xử lý sai sót ngay tại chỗ và đẩy nhanh quá trình số hóa sổ hộ tịch cũ.

Thứ tư, về hỗ trợ người dân, đại biểu đề xuất cho phép người dân sử dụng VNeID để gửi yêu cầu đính chính thông tin hộ tịch bằng cách chụp và tải lên giấy tờ gốc. Cơ quan chức năng sẽ kiểm tra, phê duyệt trực tuyến, qua đó giảm đáng kể thời gian, chi phí đi lại.

Thứ năm, về tích hợp dịch vụ, đại biểu nhấn mạnh việc triển khai quy trình “3 trong 1” gồm đăng ký khai sinh, đăng ký thường trú và cấp thẻ căn cước cho trẻ em dưới 14 tuổi. Nếu thực hiện hiệu quả, quy trình này có thể giúp người dân giảm tới 2/3 thời gian và thủ tục hành chính.

Bảo đảm quyền trẻ em, không để “khoảng mù pháp lý”

Cũng tham gia góp ý, Đại biểu Dương Minh Ánh (đoàn Hà Nội) đánh giá cao sự chuẩn bị công phu của cơ quan soạn thảo, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu sửa đổi luật để bắt kịp thực tiễn xã hội.

Một trong những vấn đề được đại biểu đặc biệt quan tâm là việc pháp luật hiện hành chưa ghi nhận đầy đủ cha, mẹ đối với trẻ em trong gia đình có yếu tố LGBT khi đăng ký khai sinh.

Theo đại biểu, thực tế đã xuất hiện nhiều trường hợp trẻ em được nuôi dưỡng trong gia đình có hai người cùng giới tính đóng vai trò cha, mẹ. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật hiện nay chỉ cho phép ghi nhận một người trong giấy khai sinh, dẫn đến việc đứa trẻ không được công nhận đầy đủ quan hệ gia đình về mặt pháp lý.

Điều này kéo theo nhiều hệ lụy, đặc biệt khi xảy ra các tình huống như bệnh tật, tai nạn hoặc tranh chấp, người còn lại không có quyền đại diện hợp pháp cho trẻ, dù trên thực tế là người trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng.

Đại biểu cho rằng đây là một “khoảng trống pháp lý” đáng lo ngại. “Chúng ta thường nói pháp luật đi sau thực tiễn một bước, nhưng trong trường hợp này có thể nói là đang đi sau quá xa, tạo ra khoảng mù pháp lý đối với một nhóm trẻ em cụ thể”, đại biểu nêu rõ.

Từ đó, đại biểu nhấn mạnh vấn đề cốt lõi không phải là tranh luận về mô hình gia đình, mà là bảo đảm quyền lợi hợp pháp của trẻ em theo tinh thần Hiến pháp và Luật Trẻ em.

Để khắc phục, Đại biểu Dương Minh Ánh đề xuất một số hướng sửa đổi quan trọng. Trong đó, cần bổ sung quy định cho phép xác định thông tin cha, mẹ trong giấy khai sinh dựa trên quan hệ pháp lý với trẻ, không phụ thuộc vào giới tính.

Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế công nhận “người cùng nuôi dưỡng” có địa vị pháp lý trong trường hợp không phải cha, mẹ sinh học nhưng có đủ căn cứ chứng minh việc chăm sóc, nuôi dưỡng ổn định, lâu dài vì lợi ích tốt nhất của trẻ.

Đồng thời, dự thảo luật cần bổ sung nguyên tắc bảo vệ quyền trẻ em trong đăng ký hộ tịch, bảo đảm mọi trẻ em đều được đối xử bình đẳng, không bị phân biệt do hoàn cảnh gia đình. Ngoài ra, đại biểu cũng đề nghị quy định rõ các hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có hành vi phân biệt đối xử về giới trong đăng ký hộ tịch.

Cắt giảm thủ tục, tránh “giấy phép con”

Liên quan đến cải cách thủ tục hành chính, Đại biểu Trần Nhật Minh cho rằng dự thảo luật cần tiếp tục rà soát để loại bỏ những quy định không cần thiết, tránh phát sinh thêm “giấy phép con”.

Cụ thể, đại biểu đề nghị không quy định nội dung đăng ký hộ tịch đối với thông tin tình trạng hôn nhân, bởi các thông tin này đã được cập nhật trong cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử và có thể khai thác khi cần thiết.

Theo đại biểu, giấy xác nhận tình trạng hôn nhân hiện nay chỉ có giá trị sử dụng trong thời gian ngắn và phục vụ mục đích cụ thể, không phải là một sự kiện hộ tịch mang tính lâu dài. Việc tiếp tục duy trì thủ tục này là không cần thiết và có thể gây phiền hà cho người dân.

Đại biểu cũng dẫn chứng, theo quy định hiện hành, giấy xác nhận tình trạng hôn nhân chỉ có hiệu lực trong 6 tháng và chỉ dùng cho một mục đích nhất định. Trong khi đó, các thông tin về kết hôn, ly hôn đã được lưu trữ đầy đủ trong hệ thống dữ liệu.Vì vậy, việc yêu cầu người dân xin xác nhận lại là trùng lặp, không phù hợp với mục tiêu cải cách hành chính.

Đối với quy định về đăng ký khai tử, đại biểu cho rằng dự thảo luật chưa làm rõ yêu cầu về giấy tờ chứng minh sự kiện chết, có thể gây khó khăn trong thực tiễn, đặc biệt với các trường hợp người mất tại nhà do tuổi già, bệnh tật.

Đại biểu đề nghị sửa đổi theo hướng linh hoạt, bổ sung cụm từ “nếu có” đối với giấy tờ chứng minh, chỉ áp dụng trong các trường hợp có xác nhận của cơ sở y tế hoặc cơ quan pháp y.

Theo đại biểu, cách tiếp cận này sẽ vừa bảo đảm tính chặt chẽ trong quản lý, vừa tránh gây phiền hà, phát sinh thêm thủ tục không cần thiết cho người dân.

Các ý kiến tại phiên thảo luận cho thấy sự đồng thuận cao về việc sửa đổi Luật Hộ tịch theo hướng hiện đại, đồng bộ với hệ thống pháp luật liên quan và phù hợp với tiến trình chuyển đổi số quốc gia.

Việc lấy VNeID làm “trục chính” trong quản lý dữ liệu dân cư không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn tạo thuận lợi tối đa cho người dân, doanh nghiệp trong tiếp cận dịch vụ công.

Bên cạnh đó, việc lấp đầy các “khoảng trống pháp lý”, đặc biệt liên quan đến quyền trẻ em, cũng là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm tính nhân văn, công bằng và tiến bộ của hệ thống pháp luật.

Cùng với đó, việc cắt giảm thủ tục hành chính, loại bỏ các giấy tờ không cần thiết sẽ góp phần giảm chi phí xã hội, nâng cao chất lượng phục vụ và củng cố niềm tin của người dân đối với cơ quan nhà nước.

Dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi) vì vậy được kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá trong quản lý dân cư, xây dựng nền hành chính hiện đại, minh bạch và lấy người dân làm trung tâm phục vụ.