Tại buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải xác định rõ mục tiêu phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản trong giai đoạn mới, bảo đảmxử lý các điểm nghẽn, kiến tạo nền tảng tri thức lâu dài cho phát triển nhanh, bền vững đất nước.

Đây là vấn đề chiến lược liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong thế kỷ 21. Bên cạnh đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng nhấn mạnh những giải pháp có tính đột phá trong phát triển khoa học công nghệ như:Cơ chế quản lý phải chấp nhận rủi ro khoa học, giảm hành chính hóa, bảo vệ tự do học thuật, đề cao trách nhiệm giải trình và liêm chính khoa học...

Để hiểu thêm những chỉ đạo, gợi mở của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam đã phỏng vấnPhó Giáo sư, Tiến sỹ Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED).

PV:Thưa PGS.TS Đào Ngọc Chiến, Tổng Bí thư, Chủ tịch nướcTô Lâm đã nhấn mạnh khoa học cơ bản là “nền móng của năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia”. Ông nhìn nhận như thế nào về thông điệp này trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy phát triển công nghệ chiến lược và kinh tế tri thức?

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đào Ngọc Chiến: Tôi cho rằng đây là một thông điệp có ý nghĩa chiến lược rất sâu sắc. Trong lịch sử phát triển khoa học và công nghệ của thế giới, mọi đột phá công nghệ lớn đều bắt nguồn từ những khám phá của khoa học cơ bản. Các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học hay vật liệu mới đều được xây dựng trên nền tảng tri thức do nghiên cứu cơ bản tạo ra.

Đối với Việt Nam, khi chúng ta đặt mục tiêu phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, thì đầu tư cho khoa học cơ bản không chỉ là đầu tư cho tri thức mà còn là đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn của quốc gia. Khoa học cơ bản giúp hình thành nguồn nhân lực nghiên cứu trình độ cao, tạo ra các ý tưởng mới, mở ra các hướng công nghệ mới và nâng cao năng lực hấp thụ, làm chủ công nghệ tiên tiến của thế giới.

Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nướckhẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của khoa học cơ bản trong hệ sinh thái khoa học và công nghệ quốc gia, đồng thời tạo động lực để các cơ quan quản lý, các tổ chức nghiên cứu và cộng đồng khoa học tiếp tục kiên trì theo đuổi những nghiên cứu nền tảng có giá trị lâu dài.

PV:Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã có chỉ đạo về cơ chế đầu tư, tài trợ và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học. Ông đánh giá thế nào về điều này?

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đào Ngọc Chiến: Tôi cho rằng đây là một trong những điểm đột phá rất quan trọng trong tư duy phát triển khoa học và công nghệ hiện nay.

Bản chất của nghiên cứu khoa học, đặc biệt là nghiên cứu cơ bản, luôn gắn với rủi ro. Nhiều ý tưởng có giá trị lớn không thể bảo đảm thành công ngay từ đầu. Nếu cơ chế quản lý chỉ tập trung vào việc kiểm soát rủi ro mà không chấp nhận khả năng thất bại trong nghiên cứu thì rất khó tạo ra những kết quả mang tính đột phá.

Việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nướcnhấn mạnh yêu cầu đổi mới cơ chế tài trợ, chấp nhận rủi ro hợp lý và đánh giá kết quả dựa trên giá trị khoa học thực chất là định hướng rất phù hợp với thông lệ quốc tế. Đây cũng là cơ sở quan trọng để các quỹ tài trợ nghiên cứu như NAFOSTED tiếp tục hoàn thiện cơ chế tài trợ theo hướng cạnh tranh, minh bạch, dựa trên đánh giá đồng cấp quốc tế, đồng thời mở rộng các chương trình tài trợ cho những ý tưởng mới, những hướng nghiên cứu có tính tiên phong.

Đặc biệt, với tư cách là cơ quan trực tiếp triển khai các hoạt động tài trợ nghiên cứu, chúng tôi rất vui mừng khi những định hướng lớn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nướcđã được cụ thể hóa ngay trong dự thảo Nghị định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia. Nghị định xác định rõ nguyên tắc chấp nhận rủi ro khoa học, rủi ro công nghệ trong phạm vi có kiểm soát; quản lý hoạt động tài trợ dựa trên kết quả đầu ra và tác động; đồng thời cho phép Quỹ áp dụng các cơ chế tài trợ linh hoạt phù hợp với mức độ rủi ro của từng nhiệm vụ nghiên cứu.

Đây sẽ là cơ sở pháp lý quan trọng để Quỹ triển khai các chương trình tài trợ, hỗ trợ mới theo hướng tiệm cận chuẩn mực quốc tế, khuyến khích các ý tưởng nghiên cứu tiên phong, đột phá và tạo môi trường thuận lợi hơn cho các nhà khoa học mạnh dạn theo đuổi những vấn đề khoa học lớn, có tính thách thức cao.

Khi nhà khoa học được trao quyền tự chủ cao hơn, được tin tưởng và được đánh giá trên kết quả khoa học thực chất, chúng ta sẽ có điều kiện tốt hơn để hình thành những công trình nghiên cứu có tầm ảnh hưởng quốc tế và những nền tảng tri thức phục vụ phát triển đất nước trong dài hạn.

PV: Tổng Bí thư, Chủ tịch nướcđề cập yêu cầu hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm nghiên cứu xuất sắc có năng lực cạnh tranh quốc tế. Theo ông, Việt Nam hiện đã có nền tảng nào để hiện thực hóa mục tiêu này và đâu là những thách thức lớn nhất?

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đào Ngọc Chiến: Sau hơn 15 năm triển khai cơ chế tài trợ nghiên cứu cơ bản theo chuẩn mực quốc tế, Việt Nam đã hình thành được một số nhóm nghiên cứu có uy tín trong nhiều lĩnh vực như toán học, vật lý, hóa học, khoa học vật liệu, khoa học sự sống, công nghệ thông tin và một số ngành khoa học xã hội, nhân văn.

Nhiều nhà khoa học Việt Nam đã chủ trì các công trình được công bố trên các tạp chí khoa học hàng đầu thế giới, tham gia mạng lưới nghiên cứu quốc tế và đào tạo được đội ngũ nghiên cứu trẻ có chất lượng. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh và tiến tới xây dựng các trung tâm nghiên cứu xuất sắc.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là bảo đảm nguồn đầu tư ổn định, dài hạn và đủ quy mô cho các nhóm nghiên cứu. Bên cạnh đó, chúng ta vẫn cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế tự chủ, tăng cường hợp tác quốc tế, nâng cao chất lượng hạ tầng nghiên cứu và đặc biệt là có chính sách đủ mạnh để thu hút, giữ chân các nhà khoa học xuất sắc.

Để hình thành các trung tâm nghiên cứu có khả năng cạnh tranh quốc tế, cần có tầm nhìn đầu tư dài hạn trong nhiều năm liên tục, thay vì chỉ hỗ trợ theo từng nhiệm vụ ngắn hạn.

PV:Theo ông, cần thay đổi gì trong cơ chế quản lý khoa học hiện nay để tạo điều kiện cho các nhà khoa học yên tâm theo đuổi các nghiên cứu nền tảng?

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đào Ngọc Chiến: Theo tôi, điều quan trọng nhất là tiếp tục chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị khoa học hiện đại.

Nhà khoa học cần được trao quyền tự chủ nhiều hơn trong việc lựa chọn hướng nghiên cứu, tổ chức thực hiện nhiệm vụ và sử dụng nguồn lực nghiên cứu. Đồng thời, cơ chế đánh giá cần tập trung vào chất lượng và tác động của kết quả nghiên cứu thay vì quá chú trọng vào các thủ tục hành chính hoặc các chỉ tiêu mang tính hình thức.

Bên cạnh đó, cần xây dựng các chương trình tài trợ dài hạn cho những hướng nghiên cứu nền tảng, những nhóm nghiên cứu mạnh và các nhà khoa học xuất sắc. Nghiên cứu cơ bản thường cần thời gian tích lũy tri thức trong nhiều năm mới tạo ra những phát hiện quan trọng, vì vậy sự ổn định trong chính sách và nguồn lực là yếu tố đặc biệt cần thiết.

Tôi cũng cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế khoán chi, đơn giản hóa thủ tục quản lý và tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý khoa học để nhà khoa học có thể dành nhiều thời gian hơn cho hoạt động nghiên cứu.

PV: Vâng, xin cảm ơn ông!