Bệnh có thể tiến triển nặng trong vài giờ

Theo TS.BS Nguyễn Văn Dũng, Phó Viện trưởng Viện Y học Nhiệt đới, Bệnh viện Bạch Mai, não mô cầu là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do vi khuẩn neisseria meningitidis gây ra. Vi khuẩn thường cư trú ở vùng hầu họng, lây qua đường giọt bắn. Bệnh dễ xuất hiện tại những nơi đông người như doanh trại quân đội, ký túc xá, khu tập thể, trường học.

“Tên gọi “sát thủ 24 giờ” xuất phát từ tốc độ tiến triển rất nhanh của bệnh. Ban đầu, người bệnh có thể chỉ sốt, mệt mỏi, đau đầu giống cảm cúm thông thường. Tuy nhiên, chỉ trong vài giờ, bệnh có thể diễn biến thành nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm trùng, viêm màng não mủ và dẫn đến tử vong”, BS Dũng cho biết.

Nhiều trường hợp diễn biến nặng nhanh, không kịp xử trí nếu không được phát hiện sớm. Ngay cả khi qua khỏi, người bệnh vẫn có thể đối mặt với những di chứng nặng nề như điếc, co giật hoặc tổn thương thần kinh vĩnh viễn.

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, cho biết ở trẻ nhỏ, khả năng bảo vệ của hệ miễn dịch còn đang hoàn thiện. Trẻ chưa thể nói rõ mình đau đầu, đau người hay khó chịu ở đâu, nên việc nhận biết bất thường phụ thuộc nhiều vào người chăm sóc.

Với thanh thiếu niên và người trẻ, nguy cơ liên quan một phần đến việc tiếp xúc gần, sinh hoạt chung trong ký túc xá hoặc doanh trại. Một người có thể mang vi khuẩn ở vùng mũi họng mà vẫn khỏe mạnh, không có triệu chứng nhưng vẫn có thể truyền vi khuẩn cho người khác. Tuy nhiên, mang vi khuẩn không đồng nghĩa chắc chắn sẽ phát bệnh.

Người trưởng thành và người cao tuổi cũng có thể mắc bệnh. Đặc biệt, cần lưu ý người có một số bất thường miễn dịch hoặc đang dùng thuốc làm giảm khả năng chống lại vi khuẩn này.

Theo bác sĩ Hoàng, cần phân biệt khả năng mắc bệnh với mức độ nguy hiểm khi đã mắc. Khi mắc bệnh xâm lấn do não mô cầu, người cao tuổi có thể có tiên lượng bất lợi hơn. Các dữ liệu quốc tế ghi nhận tỷ lệ tử vong trong số ca bệnh có xu hướng tăng theo tuổi, nhưng mức độ cụ thể còn phụ thuộc vào nhóm vi khuẩn gây bệnh, bệnh đồng mắc, thời điểm phát hiện và khả năng điều trị. Vì vậy, không nên áp dụng một tỷ lệ ở nước ngoài cho tất cả người cao tuổi Việt Nam.

Một phần nguyên nhân là sự thay đổi của hệ miễn dịch khi tuổi tăng, khiến khả năng đáp ứng với nhiễm trùng có thể kém hiệu quả hơn. Bệnh tim, phổi, thận hoặc tình trạng suy yếu sẵn có cũng khiến cơ thể khó chịu đựng và hồi phục khi bị nhiễm trùng nặng.

Không chờ xuất hiện ban mới đi viện

Bác sĩ Hoàng lưu ý, biểu hiện ở người cao tuổi có thể không điển hình. Người bệnh không nhất thiết có đủ sốt cao,

đau đầu và cứng gáy. Đôi khi, gia đình chỉ thấy người thân mệt hơn hẳn, lú lẫn, thở nhanh hoặc khó đánh thức. Một số trường hợp có thể biểu hiện bằng viêm phổi kèm nhiễm khuẩn máu.

Những dấu hiệu này không chỉ gặp ở bệnh do não mô cầu, nhưng đều có thể báo hiệu tình trạng nghiêm trọng, cần được khám khẩn cấp. Gia đình không nên quy hết cho tuổi già hoặc cho rằng người bệnh chỉ mệt vì bệnh nền.

Ở giai đoạn đầu, người bệnh có thể sốt, đau đầu, mệt mỏi, đau nhức cơ, buồn nôn hoặc nôn. Những biểu hiện này khá giống cúm và nhiều bệnh nhiễm trùng khác, khiến người dân khó tự xác định nguyên nhân.

Điểm đáng lo là tình trạng có thể xấu đi nhanh trong vài giờ, kể cả ở người trước đó khỏe mạnh. Vì vậy, không nên chỉ nhìn vào nhiệt độ hoặc thấy hạ sốt rồi cho rằng đã an toàn. Cần theo dõi cả mức độ tỉnh táo, nhịp thở, màu da và tình trạng toàn thân.

Theo bác sĩ Hoàng, cần đưa người bệnh đến cấp cứu ngay khi có một hoặc nhiều dấu hiệu sau, đặc biệt trong bối cảnh sốt hoặc đang có biểu hiện nhiễm trùng: Đau đầu dữ dội, cứng cổ, nôn nhiều hoặc khó chịu rõ khi nhìn ánh sáng; Lú lẫn, nói bất thường, ngủ gà, khó đánh thức hoặc co giật; Thở nhanh, khó thở, tay chân lạnh, da tái hoặc nổi vân tím; Đau cơ, đau chân dữ dội, suy yếu rõ rệt hoặc tình trạng xấu đi nhanh; Xuất hiện chấm đỏ tím, mảng bầm bất thường, nhất là khi lan nhanh.

Ban xuất huyết là những chấm hoặc mảng do máu thoát ra dưới da, thường không nhạt màu khi ấn. Đây là dấu hiệu đáng lo, nhưng không phải người bệnh nào cũng có ban và ban có thể xuất hiện muộn. Do đó, không chờ nổi ban mới đi viện hoặc dùng việc chưa có ban để tự loại trừ bệnh.

Tương tự, không có cứng gáy cũng chưa loại trừ một nhiễm trùng nặng. Ở trẻ nhỏ, dấu hiệu có thể là bỏ bú, lờ đờ, khó đánh thức, quấy khóc khác thường hoặc thóp phồng. Ở người cao tuổi, lú lẫn mới xuất hiện hoặc khó thở đôi khi là biểu hiện nổi bật.

Tiêm vaccine cần căn cứ vào nguy cơ cụ thể

Với người trưởng thành và người cao tuổi chưa từng tiêm vaccine não mô cầu, bác sĩ Hoàng cho rằng cần đánh giá hoàn cảnh cụ thể, không đưa ra một lịch tiêm chung cho tất cả chỉ vì họ chưa từng tiêm.

Những người không có lách hoặc lách hoạt động kém, thiếu bổ thể hay dùng thuốc ức chế bổ thể cần trao đổi với bác sĩ điều trị để xây dựng kế hoạch phòng bệnh. Người nhiễm HIV cũng cần được rà soát chỉ định tiêm. Người làm xét nghiệm thường xuyên tiếp xúc với vi khuẩn não mô cầu, chuẩn bị đến vùng lưu hành bệnh hoặc thuộc nhóm liên quan đến ổ dịch cần được hướng dẫn phù hợp.

Chỉ định của các nhóm vaccine không hoàn toàn giống nhau. Bác sĩ Hoàng dẫn khuyến cáo của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), theo đó người nhiễm HIV được khuyến cáo tiêm MenACWY; riêng tình trạng HIV không tự động là chỉ định tiêm MenB. Khi áp dụng tại Việt Nam, bác sĩ cần đối chiếu hướng dẫn chuyên môn và chỉ định được cấp phép của từng sản phẩm.

Vaccine ACWY giúp phòng bệnh do bốn nhóm huyết thanh A, C, W, Y. Vaccine nhóm B hoặc B, C có phạm vi bảo vệ khác. Nhóm huyết thanh là cách phân loại vi khuẩn theo đặc điểm kháng nguyên, không phải mức độ nặng nhẹ của bệnh.

Vì vậy, không nên cho rằng tiêm một loại vaccine là đã phòng được tất cả các nhóm não mô cầu. Đồng thời, không phải ai cũng cần tiêm mọi loại vaccine đang có. Việc lựa chọn cần căn cứ vào nguy cơ, độ tuổi, lịch sử tiêm và hướng dẫn sử dụng.

Với người trên 60 - 70 tuổi, có vaccine ACWY có thể sử dụng, nhưng cơ sở tiêm chủng cần kiểm tra chỉ định được phê duyệt hiện hành của sản phẩm cụ thể. Có vaccine phù hợp độ tuổi không đồng nghĩa mọi người cao tuổi đều bắt buộc tiêm.

Số liều cơ bản và nhu cầu tiêm nhắc có thể khác nhau giữa các đối tượng. Khi đi tư vấn, người dân nên mang theo sổ tiêm, thông tin bệnh nền và danh sách thuốc đang dùng. Riêng người dùng thuốc ức chế bổ thể cần lưu ý rằng đã tiêm đầy đủ vẫn có thể mắc bệnh, vì vậy không được bỏ qua dấu hiệu cảnh báo.

Bác sĩ Hoàng cũng nhấn mạnh cần phân biệt tiêm phòng chủ động với dự phòng sau tiếp xúc gần. Người sống cùng nhà hoặc có tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết miệng họng của ca bệnh cần liên hệ cơ sở y tế ngay để được xác định có phải dùng kháng sinh dự phòng hay không.

Nếu thuộc diện cần dự phòng, thuốc nên được dùng càng sớm càng tốt, lý tưởng là trong vòng 24 giờ sau khi xác định ca bệnh chỉ điểm. Không chờ có triệu chứng và không chờ hoàn thành tiêm chủng. Người đã tiêm vaccine vẫn có thể cần kháng sinh dự phòng.

Không phải mọi người từng gặp bệnh nhân đều phải uống thuốc. Cơ sở y tế sẽ đánh giá kiểu tiếp xúc và lựa chọn thuốc phù hợp. Người dân không nên tự mua kháng sinh hoặc dùng đại trà vì lo ngại có dịch.