Việt Nam dự kiến bước vào giai đoạn dân số già vào năm 2038, khi người từ 60 tuổi trở lên chiếm khoảng 20% dân số. Tuy nhiên, hệ thống y tế hiện vẫn thiên về điều trị, trong khi chăm sóc dài hạn và dự phòng còn hạn chế.

Thách thức lớn là tình trạng “lão hóa miễn dịch”, khiến người cao tuổi dễ mắc đồng thời nhiều bệnh mạn tính và truyền nhiễm, làm việc điều trị phức tạp hơn. Trên toàn cầu, số người từ 60 tuổi trở lên dự kiến đạt 2,1 tỷ vào năm 2050, trong đó bệnh truyền nhiễm chiếm khoảng 1/3 nguyên nhân tử vong, cho thấy nhu cầu cấp thiết của các giải pháp phòng bệnh, đặc biệt là tiêm chủng.

Hệ thống y tế mới sẵn sàng một phần trước áp lực già hóa dân số

Trước thực tế Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, TS.BS Hoàng Tú Anh, Giám đốc Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số cho rằng, hệ thống y tế hiện nay “đã có nền tảng nhưng mới chỉ sẵn sàng một phần” để đáp ứng nhu cầu chăm sóc người cao tuổi trong tương lai. Theo bà Tú Anh, áp lực già hóa dân số đang hiện hữu rất rõ khi người từ 60 tuổi trở lên chiếm khoảng 11,9% dân số vào năm 2019 và dự kiến sẽ vượt 25% vào năm 2050. Đáng chú ý, đến năm 2036, Việt Nam sẽ chính thức chuyển từ giai đoạn “già hóa dân số” sang “dân số già”.

Theo BS. Hoàng Tú Anh, hệ thống y tế đã có những bước chuẩn bị nhất định khi khoảng 80% người cao tuổi có hồ sơ quản lý sức khỏe, hơn 69% được khám định kỳ và cả nước có hơn 100 bệnh viện có khoa lão khoa. Tuy nhiên, hệ thống vẫn thiếu chăm sóc liên tục tại cộng đồng, quản lý đa bệnh lý, chăm sóc dài hạn và giải pháp giảm gánh nặng chi phí cho người cao tuổi. Hiện chi tiền túi cho y tế tại Việt Nam chiếm khoảng 40% tổng chi y tế, trong khi hệ thống chăm sóc dài hạn vẫn còn ở giai đoạn sơ khai.

Theo BS. Hoàng Tú Anh, thách thức lớn nhất hiện nay là hệ thống y tế vẫn thiên về điều trị tại bệnh viện, trong khi người cao tuổi cần quản lý bệnh mạn tính, phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn.

WHO cho biết, các bệnh không lây nhiễm gây khoảng 80% ca tử vong tại Việt Nam, trong khi nhiều người mắc tăng huyết áp hoặc đái tháo đường chưa được điều trị đầy đủ. Bên cạnh đó, Việt Nam còn thiếu bác sĩ lão khoa, điều dưỡng, nhân viên phục hồi chức năng và đội ngũ chăm sóc được đào tạo bài bản.

Đánh giá về mạng lưới chăm sóc sức khỏe ban đầu, TS.BS. Hoàng Tú Anh cho hay, hiện Việt Nam mới đáp ứng một phần nhu cầu điều trị bệnh mạn tính của người cao tuổi. Tuy nhiên, một số mô hình thí điểm đã cho thấy hiệu quả tích cực. Tại TP.HCM, mô hình quản lý tăng huyết áp và đái tháo đường tại tuyến y tế cơ sở giúp số bệnh nhân tăng huyết áp đến trạm y tế gần gấp đôi, số bệnh nhân đái tháo đường được theo dõi tăng gần 4 lần. Điều đó cho thấy tuyến cơ sở hoàn toàn có thể làm tốt hơn nếu được đầu tư đúng mức.

BS. Tú Anh cho rằng, khoảng trống lớn nhất nằm ở chăm sóc dài hạn, khi phần lớn trách nhiệm vẫn đặt lên gia đình. Ước tính năm 2025 có khoảng 1,2 triệu người cao tuổi cần chăm sóc thường xuyên, nhưng dịch vụ còn hạn chế do chi phí, niềm tin và quan niệm truyền thống.

“Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ điều trị muộn sang dự phòng, chăm sóc liên tục và quản lý sức khỏe ngay tại cộng đồng, trong đó trạm y tế và bác sĩ gia đình giữ vai trò tuyến đầu. Đồng thời, cần tăng đầu tư nhân lực lão khoa, phát triển chăm sóc tại nhà và ứng dụng công nghệ số, AI để hỗ trợ theo dõi từ xa, giúp người dân già đi khỏe mạnh ngay từ cơ sở, thay vì chờ nhập viện mới can thiệp”, BS. Hoàng Tú Anh nhấn mạnh.

Cần đổi mới y tế cơ sở và mô hình chăm sóc người cao tuổi

Những nhận định trên cho thấy yêu cầu cấp thiết phải đổi mới hệ thống y tế cơ sở và mô hình chăm sóc người cao tuổi trong bối cảnh già hóa dân số tại Việt Nam đang diễn ra nhanh chóng.

Theo PGS.TS. Trần Đắc Phu - nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng (Bộ Y tế), hệ thống y tế “bắt đầu đã sẵn sàng” nhưng vẫn còn khoảng cách lớn so với nhu cầu thực tế. Dù đã có các nền tảng chính sách như Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị, Luật Phòng bệnh và Luật Dân số, nhưng “chưa thay đổi được nhiều vì yêu cầu thực tiễn còn rất lớn”.

Một trong những thách thức nổi bật là thiếu nhân lực chăm sóc người cao tuổi. Theo ông, lĩnh vực này cần đội ngũ được đào tạo chuyên sâu về lão khoa, chăm sóc dài hạn và phục hồi chức năng, trong khi hệ thống cơ sở chăm sóc, đặc biệt mô hình kết hợp dưỡng lão và y tế, vẫn còn thiếu. “Thực tế là chúng ta thiếu cả cơ sở lẫn nhân lực chuyên môn. Các mô hình chăm sóc người già còn chưa phát triển tương xứng”.

Ngoài ra, ông cũng chỉ ra những hạn chế trong truyền thông, chăm sóc tại nhà và quản lý sức khỏe người cao tuổi. Theo ông, người dân vẫn chưa thực sự quan tâm đúng mức đến chăm sóc sức khỏe chủ động, trong khi năng lực điều trị và dự phòng tại cộng đồng còn hạn chế.

Khi đề cập đến áp lực lớn nhất của ngành y tế trong bối cảnh già hóa dân số, PGS.TS. Trần Đắc Phu cho rằng, Việt Nam đang đối mặt với một nghịch lý: tuổi thọ tăng nhưng thời gian sống khỏe chưa tương xứng. “Việt Nam là một trong những quốc gia có tuổi thọ khá cao, nhưng điều đáng chú ý là sống lâu nhưng không sống khỏe”.

Theo ông Phu, tốc độ già hóa nhanh buộc hệ thống y tế phải chuyển mạnh từ điều trị sang phòng bệnh, phát hiện sớm và quản lý từ xa, đồng thời thay đổi toàn diện từ tư duy đến tổ chức thực hiện. Trọng tâm là chăm sóc sức khỏe ngay tại cộng đồng, thay vì chỉ tập trung vào bệnh viện. Ông cũng cho rằng, cần phát triển đồng bộ hệ thống chăm sóc người cao tuổi như trung tâm dưỡng lão, cơ sở điều trị, mô hình chăm sóc ban ngày, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý bệnh mạn tính.

Trong khi đó, các bệnh không lây nhiễm ở người cao tuổi gia tăng nhanh nhưng công tác quản lý còn hạn chế, khiến bệnh viện tuyến trên thường xuyên quá tải. “Người cao tuổi mắc nhiều bệnh nền, nhưng hệ thống chưa theo kịp nên áp lực dồn lên bệnh viện rất lớn.

Trong bối cảnh đó, Luật Phòng bệnh được Quốc hội thông qua và dự kiến có hiệu lực từ 1/7/2026 được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển quan trọng, giúp hệ thống y tế dịch chuyển mạnh sang hướng dự phòng toàn diện và chăm sóc sức khỏe suốt vòng đời.

Ông Phu kỳ vọng, khi chính sách đi vào thực tiễn, bệnh mạn tính sẽ được phát hiện sớm hơn, hạn chế chuyển nặng, qua đó giảm tải bệnh viện và chi phí y tế. Chăm sóc sức khỏe phải theo vòng đời, từ sớm, từ xa và toàn diện.

Về tác động của già hóa dân số, ông Trần Đắc Phu cho rằng, giải pháp cốt lõi vẫn là dự phòng. Nếu được chăm sóc tốt từ sớm, chi phí điều trị sẽ giảm và gánh nặng an sinh xã hội cũng được giảm bớt. Người già khỏe không chỉ giảm chi phí y tế mà còn có thể đóng góp trở lại cho xã hội, góp phần đáng kể vào phát triển “kinh tế bạc”. Để làm được điều này, cần triển khai đồng bộ các giải pháp như tiêm chủng trọn đời cho người cao tuổi, tăng phòng bệnh cúm, phế cầu, đẩy mạnh truyền thông sức khỏe và đào tạo nhân lực chăm sóc dài hạn. Không chỉ bác sĩ mà cả người chăm sóc đều cần được đào tạo, cùng với phát triển lão khoa và các mô hình chăm sóc ban ngày.

Ông Phu nhấn mạnh cần tăng cường phối hợp giữa y tế, chính quyền và các tổ chức xã hội, trong đó y tế cơ sở giữ vai trò then chốt. Trạm y tế được xác định là tuyến đầu trong quản lý sức khỏe cộng đồng, từ phòng bệnh truyền nhiễm, không lây nhiễm đến sức khỏe tâm thần và dinh dưỡng.

“Trạm y tế phải chuyển từ khám chữa bệnh sang chăm sóc toàn diện, quản lý và phát hiện sớm trong cộng đồng. Nếu triển khai đồng bộ các giải pháp, Việt Nam có thể hướng tới mục tiêu người dân không chỉ sống lâu hơn mà còn sống khỏe hơn, qua đó giảm áp lực cho hệ thống y tế và nâng cao chất lượng sống của người cao tuổi”, PGS. TS. Trần Đắc Phu cho hay.