Sáng nay 11/4, tiếp tục Chương trình Kỳ họp thứ nhất, đại biểu Quốc hội thảo luận hội trường về một số dự thảoluật, trong đó có Luật sửa đổi một số điều của Luật Công chứng. Các ý kiếncơ bản nhất trí cao về sự cần thiết sửa đổi luật nhằm thể chế hóa kịp thời chủ trương về đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và thúc đẩy chuyển đổi số; hướng tới tháo gỡ vướng mắc trong thực tiễn, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp trong tiếp cận dịch vụ công chứng.

Rõ phạm vi để tránh tùy nghi

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng quy định: Giao dịch phải công chứng là giao dịch được luật quy định phải công chứng, bao gồm giao dịch mua bán, chuyển nhượng, tặng cho, phân chia di sản, góp vốn, thế chấp có đối tượng là bất động sản giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với tổ chức không hoạt động kinh doanh bất động sản, di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ và các giao dịch khác có tính chất quan trọng, đòi hỏi điều kiện tham gia giao dịch chặt chẽ và mức độ an toàn pháp lý cao.

Đại biểu Nguyễn Đại Thắng (đoàn Hưng Yên) cho rằng quy định ngoài các giao dịch cụ thể, còn bao gồm "các giao dịch khác có tính chất quan trọng, phức tạp, tiềm ẩn rủi ro lớn, theo quy định của pháp luật phải được công chứng" là một bước tiến quan trọng, đòi hỏi điều kiện tham gia giao dịch chặt chẽ và mức độ an toàn pháp lý cao.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng quy định như trong dự thảo luật còn mang tính khái quát, định tính, chưa được lượng hóa bằng các tiêu chí pháp lý cụ thể. Điều này có thể dẫn đến việc mở rộng tùy nghi phạm vi công chứng, phát sinh cách hiểu và áp dụng không thống nhất giữa các địa phương, từ đó làm giảm tính rõ ràng, minh bạch của pháp luật.

Về bản chất, công chứng là thể chế phòng ngừa tranh chấp, rủi ro, do đó, phạm vi bắt buộc công chứng cần được xác định rõ ngay trong luật. Kinh nghiệm của các nước theo hệ thống công chứng châu Âu lục địa như Pháp, Đức, Ý, Tây Ban Nha cho thấy, phạm vi này thường được quy định rất chặt chẽ, gắn với từng loại giao dịch cụ thể như bất động sản, thừa kế, doanh nghiệp, qua đó bảo đảm tính ổn định và thống nhất trong áp dụng pháp luật.

“Tôi đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu lược bỏ quy định mang tính định tính nêu trên, hoặc quy định cụ thể trong dự thảo luật để bảo đảm tính thống nhất trong tổ chức triển khai thực hiện”, ông Nguyễn Đại Thắng nêu ý kiến.

Ở góc độ khác, Thiếu tướng Nguyễn Minh Tuấn – Giám đốc Công an tỉnh Phú Thọ cho rằng cần làm rõ sự cần thiết về thủ tục liên quan đến công chứng giao dịch bất động sản. Bởi, thực tế có rất nhiều vấn đề, lần này sửa luật nên làm sao tạo thuận lợi và phát huy được hiệu quả khi giao dịch bất động sản. Ông cho rằng cần sự linh động, có thể khuyến khích hoặc do người giao dịch tự nguyện chứ không bắt buộc tất cả đều phải công chứng.

Thiếu tướng Nguyễn Minh Tuấn cũng đặt vấn đề công chứng giao dịch bất động sản là công chứng hình thức hay công chứng nội dung và nếu liên quan nghi ngờ sai phạm như trốn thuế thì người công chứng có chịu trách nhiệm hay không? “Nếu không thì chỉ cần giao dịch theo mẫu nhà nước hướng dẫn rồi ra nộp thuế là coi như giao dịch xong, vậy cần gì yêu cầu người dân đi công chứng? Nên để người dân tùy từng hợp đồng, nhu cầu mà lựa chọn công chứng hay không”, đại biểu Tuấn nêu quan điểm.

Không nên bắt buộc công chứnggiao dịch đặt cọc

Dự thảo cũng quy định: Giao dịch có đối tượng là bất động sản và giao dịch đặt cọc để mua bán, chuyển nhượng bất động sản thuộc thẩm quyền công chứng của công chứng viên của tổ chức hành nghề công chứng có trụ sở tại tỉnh, thành phố nơi có bất động sản, trừ trường hợp công chứng di chúc, văn bản từ chối nhận di sản là bất động sản và công chứng việc sửa đổi, bổ sung, chấm dứt, hủy bỏ các giao dịch này theo quy định của pháp luật.

Liên quan vấn đề này, đại biểu Lê Thanh Hoàn (Ủy viên là đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội) phân tích, theo pháp luật về đất đai, nhà ở và kinh doanh bất động sản, các hợp đồng mua bán, tặng cho, thế chấp, góp vốn bằng bất động sản bắt buộc phải công chứng hoặc chứng thực. Nếu coi giao dịch đặt cọc là một phần không tách rời của giao dịch mua bán bất động sản thì đương nhiên hợp đồng này phải thực hiện công chứng, dù hiện nay pháp luật chưa bắt buộc.

Trong giao dịch đặt cọc mua bán nhà đất, nhiều người cho rằng công chứng sẽ đảm bảo quyền lợi tối ưu cho các bên. Tuy nhiên, thực tế cho thấy người bán thường gặp rắc rối với các hợp đồng đặt cọc đã công chứng.

Vị đại biểu đoàn Thanh Hóanày dẫn chứng, căn cứ Điều 328 Bộ luật Dân sự, nếu bên mua vi phạm cam kết, bên bán có quyền bán cho người khác. Thế nhưng, khi hợp đồng đặt cọc đã được công chứng mà chưa được hủy bỏ do phát sinh tranh chấp, cơ quan công chứng không thể thực hiện công chứng hợp đồng mua bán cho người mới.

Tòa án chỉ tuyên bố văn bản công chứng vô hiệu khi có vi phạm pháp luật, do đó văn bản này vẫn có hiệu lực cho đến khi các bên cùng yêu cầu hủy bỏ. Điều này gây bất lợi lớn cho bên bán nếu bên mua cố tình vi phạm hoặc lợi dụng để buộc bên bán trả thêm tiền mới đồng ý hủy cọc. Vì vậy, ông Lê Thanh Hoàn đề nghị cân nhắc không quy định bắt buộc nội dung này trong dự thảo luật.

Về phạm vi hoạt động công chứng, đại biểu Lê Thanh Hoàn ủng hộ việc giữ nguyên quy định hiện hành và chỉ lộ trình thực hiện sau khi cơ sở dữ liệu quốc gia được vận hành và công bố. Ông lưu ý cần tránh thiết kế các quy phạm kỹ thuật tạo ra cấu trúc nghề công chứng khép kín, có nguy cơ hình thành nhóm lợi ích. Dù mang tính chất dịch vụ công, hoạt động công chứng đã được xã hội hóa, nghĩa là phải có sự cạnh tranh về chất lượng và người dân phải có quyền lựa chọn. Nếu người dân không được chọn văn phòng công chứng ngoài địa bàn thì đó là sự phân tầng bằng pháp luật chứ không phải xã hội hóa.

“Việc chỉ cho phép công chứng tại nơi có bất động sản sẽ tạo ra đặc quyền vị trí thay vì cạnh tranh chất lượng. Quy định này cũng mâu thuẫn với việc cho phép công chứng di chúc hay văn bản từ chối nhận di sản bất động sản không phụ thuộc vào nơi có tài sản”, ông Lê Thanh Hoàn nhấn mạnh và đề nghị mở rộng phạm vi công chứng ngoài trụ sở và cho phép thực hiện theo nhu cầu của người dân gắn với điều kiện bảo đảm an toàn pháp lý thay vì địa giới hành chính.