Đánh giá tốt nghiệp và tuyển sinh: Có nên dùng chung một thước đo?

Kỳ thi tốt nghiệp THPT nhiều năm qua được tổ chức theo mô hình "2 trong 1", vừa để xét công nhận tốt nghiệp THPT, vừa cung cấp dữ liệu cho các trường đại học sử dụng trong tuyển sinh.

Mô hình này được đánh giá giúp giảm số lượng kỳ thi, tiết kiệm thời gian, công sức của thí sinh và chi phí cho xã hội. Tuy nhiên, sau những vụ việc gây băn khoăn về công tác tổ chức kỳ thi thời gian gần đây, câu chuyện có nên tiếp tục duy trì một kỳ thi phục vụ đồng thời hai mục tiêu hay nghiên cứu tách thành hai kỳ thi riêng lại được nhắc đến.

Điểm chung trong các ý kiến là đều hướng tới mục tiêu bảo đảm sự công bằng của kỳ thi và lựa chọn đúng người học. Song, cách tiếp cận để đạt mục tiêu đó có sự khác nhau.

Tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội mới đây, ông Nguyễn Đắc Vinh, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng việc tổ chức kỳ thi "2 trong 1" có thuận lợi là tiết kiệm công sức cho người dân và chi phí cho xã hội, nhưng cũng bộc lộ những bất cập. Theo ông, khi kết quả kỳ thi vừa được sử dụng để xét công nhận tốt nghiệp THPT, vừa là căn cứ tuyển sinh đại học thì động lực đạt điểm số cao của thí sinh cũng lớn hơn.

"Trong kỳ thi THPT có động lực đạt kết quả cao hơn để được tuyển vào các trường đại học. Đây cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến tiêu cực trong kỳ thi. Chúng tôi có suy nghĩ là nên chăng nghiên cứu tách ra hai kỳ thi riêng", ông Nguyễn Đắc Vinh nói.

Đồng tình với đề xuất nghiên cứu tách hai kỳ thi, ông Trương Đình Nam, tác giả sách và nhà sáng tạo nội dung, cho rằng kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học có mục đích khác nhau nên cần những cách đánh giá phù hợp. Theo ông, kỳ thi tốt nghiệp nhằm xác nhận học sinh đã đạt chuẩn chương trình giáo dục phổ thông, trong khi tuyển sinh đại học phải đánh giá năng lực, tố chất và nền tảng để theo học một ngành đào tạo chuyên sâu.

"Hoàn thành chương trình phổ thông không đồng nghĩa với việc đã phù hợp với mọi trường đại học và mọi ngành đào tạo", ông Nam nhấn mạnh. Theo ông, mỗi ngành đều có yêu cầu đầu vào riêng, từ năng lực toán học, tư duy logic, ngôn ngữ đến những tố chất đặc thù của từng lĩnh vực. Vì vậy, một kỳ thi được thiết kế chủ yếu để xác nhận trình độ phổ thông sẽ khó phản ánh đầy đủ khả năng theo học chuyên sâu của từng thí sinh.

"Khi gộp hai mục tiêu vào một kỳ thi, các trường đại học dễ phải sử dụng một thước đo chung cho những nhu cầu tuyển chọn rất khác nhau. Điểm số có thể cho biết học sinh học phổ thông đến đâu, nhưng chưa chắc phản ánh người đó có phù hợp với ngành học đã chọn hay không", ông phân tích.

Theo ông Nam, nếu tách hai kỳ thi, kỳ thi tốt nghiệp sẽ trở về đúng chức năng xác nhận học sinh hoàn thành chương trình phổ thông, còn các trường đại học có thể xây dựng tiêu chuẩn tuyển sinh phù hợp thông qua lựa chọn môn thi, quy định trọng số, kiểm tra năng lực hoặc kết hợp nhiều phương thức đánh giá. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý tự chủ tuyển sinh không có nghĩa là mỗi trường tổ chức một kỳ thi riêng. Các tiêu chuẩn tuyển sinh cần rõ ràng, có căn cứ, công bằng và không tạo thêm gánh nặng cho học sinh, phụ huynh.

Tách kỳ thi hay siết khâu tổ chức: Đâu mới là gốc của vấn đề?

Nếu các ý kiến trên tập trung vào mục tiêu của kỳ thi và khả năng tách bạch giữa đánh giá kết quả học tập phổ thông với tuyển sinh đại học, thì nhiều chuyên gia cho rằng điều cần quan tâm không chỉ là tổ chức một hay hai kỳ thi, mà còn là năng lực quản trị hệ thống khảo thí, cơ chế giám sát và việc bảo đảm sự công bằng cho mọi thí sinh.

Ở góc độ chính sách, TS Hoàng Ngọc Vinh, chuyên gia giáo dục, cho rằng đề xuất tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học từ những vụ việc tiêu cực vừa qua cần được nhìn nhận một cách thận trọng. Theo ông, cần đặt câu hỏi liệu có nên chỉ vì những vụ việc xảy ra ở Tuyên Quang hay một vài địa phương khác mà thay đổi mô hình tổ chức kỳ thi trên phạm vi cả nước.

"Không thể cứ xảy ra một vụ việc nghiêm trọng là lại nghĩ đến chuyện tách kỳ thi. Tách hai kỳ thi là một thay đổi chính sách lớn, phải đánh giá đầy đủ tác động đến chi phí xã hội, áp lực học sinh, công bằng vùng miền, chất lượng tuyển sinh và nguy cơ luyện thi đại học nở rộ như trước đây. Không thể vì một nguyên nhân không cốt lõi mà chuyển hướng cả hệ thống", TS Hoàng Ngọc Vinh đánh giá.

Theo ông, giải pháp trọng tâm cần hướng tới là hoàn thiện chính sách, kỹ thuật khảo thí và đội ngũ làm công tác khảo thí. TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng gốc của vấn đề nằm ở chính sách thi và xét tuyển còn những điểm bất hợp lý, trong khi công tác khảo thí hiện nay chủ yếu dựa vào đội ngũ làm việc kiêm nhiệm, theo mùa vụ, thiếu chuẩn nghề nghiệp, thiếu ứng dụng công nghệ và chưa có cơ chế giám sát độc lập đủ mạnh.

Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào việc tổ chức một hay hai kỳ thi, theo ông cần cải cách từ gốc chính sách thi và xét tuyển; hiện đại hóa công nghệ khảo thí; xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa; tăng cường quản trị dữ liệu trước khi công bố điểm; thiết lập cơ chế giám sát độc lập và từng bước hình thành đội ngũ khảo thí chuyên nghiệp.

Ở góc độ giáo viên trực tiếp giảng dạy, thầy Vũ Thanh Hòa, giáo viên Trường THPT Thăng Long (Hà Nội) cũng cho rằng chưa nhất thiết phải tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học. Theo thầy Hòa, nếu tổ chức hai kỳ thi sẽ tạo thêm áp lực cho học sinh, phụ huynh và xã hội. Thực tế, không phải học sinh nào cũng có nhu cầu vào đại học, nhiều em chỉ cần được công nhận tốt nghiệp THPT. Hiện nay một kỳ thi vừa để xét tốt nghiệp, vừa làm căn cứ tuyển sinh đại học vẫn là phương án hợp lý. Điều cần quan tâm không phải là tổ chức một kỳ thi hay hai kỳ thi, mà là kỳ thi đó có được tổ chức nghiêm túc, minh bạch và công bằng hay không.

"Nếu khâu tổ chức được làm chặt chẽ, đặc biệt là khâu coi thi và thanh tra được siết lại thì một kỳ thi vẫn hoàn toàn có thể bảo đảm được sự công bằng. Điều cần thay đổi không phải là mô hình của kỳ thi mà là cách quản lý, giám sát và trách nhiệm của những người tham gia tổ chức kỳ thi", thầy Hòa nhấn mạnh.

Liên quan đến đề xuất đẩy nhanh thi trên máy tính để hạn chế gian lận, thầy Hòa cho rằng công nghệ sẽ hỗ trợ rất nhiều cho công tác tổ chức thi nhưng không thể giải quyết tận gốc vấn đề. Theo ông, khi công nghệ phát triển thì các phương thức gian lận cũng ngày càng tinh vi hơn. Cuối cùng, máy móc vẫn do con người vận hành. "Nếu người tổ chức kỳ thi làm đúng trách nhiệm, liêm chính và tuân thủ quy chế thì kỳ thi sẽ công bằng. Ngược lại, nếu con người cố tình làm sai thì rất khó có một hệ thống nào có thể ngăn chặn tuyệt đối", thầy Hòa chia sẻ.

Thực tế, việc tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học thành hai kỳ thi riêng không phải đến bây giờ mới được đặt ra. Đây là vấn đề đã từng có nhiều ý kiến, đề xuất và tranh luận.

Ở góc độ khảo thí, TS Sái Công Hồng cho biết, cơ quan quản lý cũng nhiều lần khẳng định kỳ thi tốt nghiệp THPT có mục đích chính là đánh giá việc hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông. Việc các cơ sở giáo dục đại học sử dụng kết quả kỳ thi để tuyển sinh là thực hiện quyền tự chủ theo quy định hiện hành.

TS Sái Công Hồng cho rằng, nếu muốn giảm dần vai trò của kỳ thi tốt nghiệp trong tuyển sinh đại học thì cùng với quyền tự chủ, các trường cần tiếp tục mở rộng các phương thức đánh giá năng lực theo hướng thuận lợi hơn, bảo đảm cơ hội tiếp cận công bằng cho thí sinh, nhất là ở vùng sâu, vùng xa.

Nhìn từ những góc độ khác nhau, các chuyên gia đều thống nhất rằng mục tiêu cuối cùng là xây dựng một kỳ thi thực chất, công bằng và tạo được niềm tin cho xã hội. Việc có tiếp tục duy trì mô hình "2 trong 1" hay nghiên cứu tách thành hai kỳ thi riêng cần được xem xét trên cơ sở đánh giá đầy đủ các tác động về giáo dục, xã hội và khả năng tổ chức thực hiện.