E ngại phải tuân thủ nhiều quy định

Theo báo cáo khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), khu vực hộ kinh doanh đang phải đối mặt với nhiều khó khăn. Ghi nhận trong năm 2025, trên 80% hộ kinh doanh sụt giảm doanh thu, trong đó có tới 73,7% hộ kinh doanh chỉ đạt mức lãi suất nhỏ; 73,3% hộ cho biết những thay đổi về quy định pháp luật hoặc các yêu cầu mới về quản lý đã tác động đáng kể đến hoạt động kinh doanh của các hộ, dẫn đến tâm lý e ngại khi chuyển đổi lên doanh nghiệp.

Theo anh Nguyễn Tuấn, chủ hộ kinh doanh Ruby Mart tại phường Việt Hưng, Hà Nội, việc chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp là xu hướng tất yếu nếu muốn phát triển lâu dài. Tuy nhiên, với những cửa hàng quy mô nhỏ, áp lực về chi phí và yêu cầu quản trị là điều khiến nhiều hộ còn băn khoăn.

"Gia đình tôi kinh doanh theo mô hình hộ kinh doanh nhiều năm nay, quy mô không quá lớn, chủ yếu phục vụ người dân trong khu vực. Nếu chuyển đổi lên doanh nghiệp thì chúng tôi cũng thấy có nhiều cơ hội để phát triển bài bản hơn, nhưng đi kèm là không ít khó khăn. Điều chúng tôi lo nhất là chi phí và thủ tục quản lý sẽ tăng lên. Khi trở thành doanh nghiệp sẽ phải thực hiện đầy đủ chế độ kế toán, hóa đơn, báo cáo tài chính, kê khai thuế, bảo hiểm cho người lao động... Trong khi hộ kinh doanh như chúng tôi hiện chủ yếu do các thành viên trong gia đình trực tiếp quản lý, chưa có bộ phận kế toán hay nhân sự chuyên trách. Ngoài ra, chi phí vận hành có thể tăng đáng kể, từ việc thuê dịch vụ kế toán đến việc đáp ứng các quy định về quản trị doanh nghiệp. Với những cửa hàng quy mô nhỏ, doanh thu và lợi nhuận chưa cao, đây là áp lực không nhỏ", anh Nguyễn Tuấn chia sẻ.

Theo bà Lê Thị Yến, Giám đốc Công ty TNHH Tư vấn thuế Hà Nội, khu vực kinh tế tư nhân hiện có hơn 1 triệu doanh nghiệp và khoảng 6 triệu hộ kinh doanh. Lực lượng hộ kinh doanh đang lớn hơn số doanh nghiệp rất nhiều nhưng lại chưa thực sự được bao phủ bởi các chính sách hỗ trợ chính thức.

“Đây là một khoảng trống trong tư duy quản lý. Chính sách hiện nay vẫn mang tính cào bằng, chưa có sự phân tầng rõ ràng với từng đối tượng, dẫn đến nhiều chương trình hỗ trợ không đến đúng đối tượng, hoặc không giải quyết được nhu cầu thực tế, tức là điều họ cần lại không có, cái đang có lại không giúp ích được nhiều cho họ”, bà Yến nói.

Lý giải tâm lý của các hộ kinh doanh “ngại” chuyển đổi thành doanh nghiệp, TS Tạ Thị Thu Phương, Giảng viên Khoa Quản trị Kinh doanh, Đại học Kinh tế Quốc dân nhận định, tâm lý này không hoàn toàn là sự né tránh trách nhiệm, mà phản ánh một thực tế là môi trường tuân thủ hiện nay vẫn còn phức tạp đối với các chủ thể kinh doanh. Hộ kinh doanh rất lo lắng về chế độ kế toán, kê khai thuế, hóa đơn, bảo hiểm xã hội, báo cáo tài chính và nhiều nghĩa vụ pháp lý khác – đây là những chi phí phải tuân thủ lâu dài sau khi trở thành doanh nghiệp.

“Nhiều hộ kinh doanh chưa sẵn sàng trở thành doanh nghiệp không phải vì họ không muốn lớn lên, mà vì họ thiếu năng lực quản trị, thiếu hiểu biết pháp lý, thiếu kỹ năng kế toán – thuế, khó tiếp cận vốn, khó chuẩn hóa hóa đơn chứng từ. Các chính sách hiện nay mới chủ yếu giúp hộ kinh doanh bước qua cánh cửa chuyển đổi, nhưng chưa bảo đảm rằng sau khi bước vào mô hình doanh nghiệp, họ có đủ năng lực để vận hành ổn định, nhiều hộ kinh doanh vẫn có tư duy rằng chuyển đổi lên doanh nghiệp đồng nghĩa với bị quản lý nhiều hơn, chi phí cao hơn và rủi ro tuân thủ lớn hơn”, TS Phương nói.

Chính sách cần tạo động lực chuyển đổi

Tại Dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi), Bộ Tài chính đãđề xuất nhiều nội dung liên quan đến doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi từ hộ kinh doanh như: được kế thừa toàn bộ quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của hộ kinh doanh theo quy định của pháp luật. Miễn lệ phí đăng ký doanh nghiệp và phí công bố nội dung đăng ký doanh nghiệp lần đầu. Áp dụng cơ chế kê khai, nộp thuế, chế độ kế toán và chế độ báo cáo đơn giản của doanh nghiệp siêu nhỏ theo quy định của pháp luật về thuế, kế toán. Hỗ trợ chi phí tiếp cận, sử dụng các nền tảng số, phần mềm kế toán và các giải pháp số phục vụ quản trị, vận hành, kế toán, hóa đơn điện tử, thanh toán và thương mại điện tử. Doanh nghiệp nhỏ và vừa thành lập mới được hỗ trợ chi phí dịch vụ kế toán tối đa 02 năm kể từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp lần đầu.

Trong thời gian 01 năm kể từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp lần đầu, doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi từ hộ kinh doanh được Nhà nước hỗ trợ, hướng dẫn, đưa ra cảnh báo về mức độ tuân thủ pháp luật. Nếu doanh nghiệp vi phạm lần đầu về thuế, kế toán, bảo hiểm xã hội, lao động, điều kiện kinh doanh và các nghĩa vụ hành chính khác mà không phải là gian lận, trốn tránh nghĩa vụ hoặc gây hậu quả nghiêm trọng thì được ưu tiên hướng dẫn khắc phục, hoàn thiện thủ tục và có thể được xem xét miễn xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật...

Theo TS Tạ Thu Phương, việc khuyến khích hộ kinh doanh chuyển đổi lên doanh nghiệp được đặt ra từ nhiều năm nhưng kết quả chưa như kỳ vọng. Nếu chính sách chỉ khuyến khích họ chuyển đổi ngay mà không có “bước đệm nuôi dưỡng” nội lực trước đó, thì quá trình chuyển đổi có thể mang tính hình thức, thậm chí làm tăng áp lực cho hộ kinh doanh.

“Dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) cần thiết kế một chương hoặc một điều riêng về việc hỗ trợ hộ kinh doanh phát triển trước khi chuyển đổi thành doanh nghiệp. Chính sách này cần hướng tới mục tiêu nuôi dưỡng khu vực hộ kinh doanh, nâng cao năng lực quản trị và tăng tính minh bạch”, TS Phương nêu quan điểm.

TS Tạ Thu Phương cũng nhấn mạnh, muốn hộ kinh doanh sẵn sàng chuyển đổi lên doanh nghiệp thì chính sách phải làm cho họ thấy chuyển đổi là một cơ hội phát triển, chứ không phải là một gánh nặng hành chính. Nếu chuyển đổi mà chỉ được miễn lệ phí đăng ký ban đầu, trong khi chi phí tuân thủ dài hạn tăng lên, thì động lực sẽ không đủ mạnh. Cần có một gói cơ chế thiết thực gồm: hỗ trợ kế toán, thuế và hóa đơn điện tử trong 2–3 năm đầu; cơ chế cảnh báo và cho khắc phục sai sót lần đầu thay vì xử phạt ngay; tín dụng nhỏ và bảo lãnh tín dụng dựa trên dữ liệu kinh doanh; hỗ trợ phần mềm bán hàng, thanh toán số và quản lý dòng tiền; kết nối thị trường, đơn hàng, chuỗi bán lẻ, thương mại điện tử và doanh nghiệp FDI...

Quan trọng nhất là phải có lộ trình chuyển đổi theo cấp độ. Không nên yêu cầu tất cả hộ kinh doanh chuyển đổi, mà cần tập trung vào những hộ có doanh thu, lao động, thị trường và nhu cầu mở rộng. Khi họ được chuẩn hóa sổ sách, có dữ liệu kinh doanh, tiếp cận được vốn, có thêm thị trường và được bảo vệ trong giai đoạn đầu, họ sẽ tự thấy rằng chuyển đổi thành doanh nghiệp là con đường để lớn lên.