Dù phần lớn những đô thị trên thế giới đều được xây dựng xung quanh những dòng sông, nhưng trong suốt thế kỷ XX, các đô thị trên toàn thế giới lại tập trung bước vào cuộc đua xây dựng những tòa nhà cao hơn, những đại lộ rộng hơn và những tuyến cao tốc dài hơn. Chiều cao của đường chân trời (skyline) trở thành biểu tượng cho sức mạnh kinh tế và tốc độ phát triển. Nhưng bước sang thế kỷ XXI, cuộc cạnh tranh ấy đang thay đổi theo một cách rất khác.

Ngày nay, những thành phố được đánh giá cao không chỉ bởi số lượng cao ốc hay quy mô hạ tầng giao thông, mà bởi chất lượng không gian công cộng, khả năng tiếp cận thiên nhiên và trải nghiệm sống của người dân.

Đó là sự chuyển dịch căn bản trong triết lý phát triển đô thị.

Từ khi nào dòng sông trở thành mặt sau của đô thị?

Lịch sử của các nền văn minh lớn gần như đều bắt đầu từ nước. Sông Nile nuôi dưỡng Ai Cập cổ đại. Tigris và Euphrates khai sinh nền văn minh Lưỡng Hà. Hoàng Hà trở thành cái nôi của văn minh Trung Hoa. Ở châu Âu, sông Seine tạo nên Paris, Thames định hình London, Danube gắn với Budapest, còn Vltava trở thành linh hồn của Prague.

Việt Nam cũng không ngoại lệ. Thăng Long - Hà Nội được hình thành bên dòng sông Hồng. Huế lớn lên cùng sông Hương. Đà Nẵng phát triển nhờ sông Hàn. Thành phố Hồ Chí Minh gắn liền với sông Sài Gòn và mạng lưới kênh rạch chằng chịt.

Từ hàng nghìn năm trước, con người đã chọn ở cạnh dòng sông bởi nơi đó có nước ngọt, giao thông thuận lợi, đất đai màu mỡ và cơ hội giao thương. Dòng sông mang lại sự sống, định hình văn hóa, lối sống và ký ức của mỗi đô thị.

Nhưng rồi, trong cơn lốc công nghiệp hóa và đô thị hóa của thế kỷ XX, sự phát triển nóng của kinh tế đã tạo nên một nghịch lý: các dòng sông trở thành "mặt sau" của thành phố. Những dòng sông từng là trung tâm của đô thị bị thu hẹp, bê tông hóa hoặc biến thành nơi tiếp nhận nước thải. Không gian ven sông nhường chỗ cho đường giao thông, khu công nghiệp và các công trình xây dựng.

Trong tư duy quy hoạch suốt nhiều thập kỷ, dòng sông chủ yếu được nhìn như một hạ tầng kỹ thuật: tiêu thoát nước, phòng chống lũ hoặc vận tải thủy. Con người dần dần quay lưng với dòng sông. Thay vì là nơi gặp gỡ, vui chơi hay tổ chức các hoạt động văn hóa, nhiều con sông trở thành "mặt sau" của thành phố. Không chỉ ở Việt Nam, câu chuyện đó từng xảy ra ở rất nhiều đô thị lớn trên thế giới.

Hạ tầng xanh - khái niệm mới về phát triển đô thị

Nếu thế kỷ XX là thời đại của bê tông và ô tô, thì thế kỷ XXI đang mở ra một triết lý phát triển hoàn toàn khác. Các đô thị không còn đặt câu hỏi: Làm thế nào để xây thêm nhiều công trình?, mà bắt đầu tự hỏi: Làm thế nào để con người muốn sống lâu hơn trong thành phố ấy?

Sự thay đổi này kéo theo một cuộc chuyển dịch quan trọng trong quy hoạch đô thị. Thay vì chỉ đầu tư vào Grey Infrastructure (hạ tầng xám) như đường bộ, cầu vượt, bãi đỗ xe hay hệ thống thoát nước, nhiều thành phố bắt đầu ưu tiên Blue-Green Infrastructure (hạ tầng xanh - nước xanh).

Ở đó, sông, hồ, kênh rạch, vùng đất ngập nước và hệ thống cây xanh không còn là phần phụ của đô thị mà trở thành những hạ tầng thiết yếu, có vai trò điều hòa khí hậu, giảm ngập, cải thiện đa dạng sinh học, nâng cao sức khỏe cộng đồng và tạo dựng không gian công cộng. Đây là sự thay đổi rất đáng chú ý.

Nếu trước đây thành phố được thiết kế xoay quanh ô tô, thì ngày nay thành phố được thiết kế xoay quanh con người. Nếu trước đây dòng sông được xem là hạ tầng thoát nước, thì nay dòng sông được nhìn nhận như hạ tầng của chất lượng sống.

Thế giới đang trở về với những dòng sông. Nhiều thành phố nổi tiếng đã chứng minh giá trị của sự thay đổi ấy. Seoul từng phá bỏ tuyến cao tốc để khôi phục suối Cheonggyecheon, biến khu vực này thành không gian công cộng sôi động giữa trung tâm thành phố. Paris nhiều năm qua liên tục giảm diện tích dành cho xe cơ giới dọc sông Seine, mở rộng các tuyến đi bộ, không gian văn hóa và hoạt động cộng đồng. Singapore dành hàng chục năm cải tạo Singapore River, kết hợp xử lý môi trường với phát triển cảnh quan, du lịch và kinh tế dịch vụ.

Điểm chung của những dự án này không chỉ là làm sạch nước, mà là trả lại dòng sông cho người dân. Bởi vì giá trị lớn nhất của một dòng sông không nằm ở lượng nước chảy qua mỗi ngày, mà ở chất lượng cuộc sống mà nó tạo ra.

Một dòng sông được hồi sinh sẽ kéo theo sự xuất hiện của công viên ven sông, đường đi bộ, tuyến xe đạp, quảng trường, bến thuyền, không gian biểu diễn nghệ thuật, lễ hội, kinh tế đêm và các hoạt động cộng đồng. Đó cũng là nơi giúp giảm hiệu ứng đảo nhiệt, cải thiện vi khí hậu, tăng khả năng thoát nước tự nhiên và tạo nên hệ sinh thái đô thị bền vững.

Quan trọng hơn cả, dòng sông trở thành nơi lưu giữ ký ức. Khi nhắc đến Paris, người ta nhớ đến Seine. Nhắc London là Thames. Huế là sông Hương. Không ai nhớ một thành phố vì nút giao thông đẹp hay bãi đỗ xe hiện đại. Con người nhớ những nơi mang lại cảm xúc. Và dòng sông chính là không gian tạo nên cảm xúc ấy.

Hà Nội trước cơ hội tìm lại bản sắc văn minh đô thị

Trong bối cảnh đó, Hà Nội đang đứng trước một cơ hội đặc biệt. Thành phố không cần tạo ra một bản sắc mới, bởi bản sắc ấy vốn đã tồn tại từ hàng nghìn năm trước. Sông Hồng từng là trục phát triển của Thăng Long. Sông Tô Lịch, Kim Ngưu, Lừ và Sét từng là mạng lưới thủy văn nuôi dưỡng đời sống đô thị. Hồ Tây cùng hàng trăm hồ nước lớn nhỏ tạo nên cấu trúc không gian rất hiếm có của một đô thị châu Á.

Điều Hà Nội cần hôm nay không đơn thuần là cải tạo từng dòng sông riêng lẻ, mà là xây dựng một tầm nhìn phát triển thống nhất, trong đó hệ thống sông và hồ trở thành mạng lưới hạ tầng xanh - nước xanh của toàn thành phố. Nếu làm được điều đó, các dòng sông sẽ không còn là ranh giới giữa các khu dân cư, mà trở thành trục kết nối con người, thiên nhiên, văn hóa và kinh tế. Đó không chỉ là việc hồi sinh những dòng sông mà còn là sự hồi sinh tư duy phát triển.

Có một sự thật đáng suy ngẫm. Trong nhiều thập kỷ, chúng ta đo sự phát triển của đô thị bằng số kilomet đường mới trải, số cây cầu mới hay số tòa nhà chọc trời. Nhưng những chỉ số ấy không thể trả lời một câu hỏi đơn giản: Người dân có thực sự muốn ở lại thành phố đó hay không? Có lẽ, đây mới là thước đo quan trọng nhất của một đô thị hiện đại.

Thế kỷ XX để lại cho các thành phố những đường chân trời đầy ấn tượng. Thế kỷ XXI sẽ được ghi nhớ bởi những đường bờ sông đầy sức sống. Đó là sự thay đổi về cách con người định nghĩa sự phát triển.

Sau tất cả, một thành phố đáng sống không phải là nơi có nhiều bê tông nhất, mà là nơi con người tìm thấy thiên nhiên, cộng đồng và những ký ức đẹp trong cuộc sống thường ngày. Và rất nhiều ký ức ấy bắt đầu từ một dòng sông.