Nguồn nước của ĐBSCL phụ thuộc lớn vào thượng nguồn sông Mêkông, khiến toàn vùng dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu và các tác động từ bên ngoài. Trước thực tế đó, nhiều cơ chế, chính sách đã được ban hành, triển khai nhằm thích ứng và bảo đảm an ninh nguồn nước. Nổi bật là Nghị quyết 120 của Chính phủ, định hướng phát triển bền vững ĐBSCL theo tinh thần “thuận thiên”, tôn trọng quy luật tự nhiên và chủ động thích ứng.

Là trung tâm vùng ĐBSCL nhưng Cần Thơ cũng đang đối mặt với những thách thức từ an ninh nguồn nước, tình trạng sụt lún, ngập úng và tình trạng thiếu nước tại các vùng ven biển. Theo ông Nguyễn Văn Bền, Phó Giám đốc Sở Tài chính TP. Cần Thơ, trước những thách thức đang diễn ra, trong quy hoạch thành phố và vùng ĐBSCL đã tích hợp các giải pháp đảm bảo an ninh nguồn nước. Giai đoạn 2026-2030, Cần Thơ dự kiến sử dụng khoảng 6.500 tỷ đồng để mở rộng, nâng cấp hệ thống cấp nước, ưu tiên khu vực bị ảnh hưởng xâm nhập mặn và khu vực nông thôn.

Theo ông Bền, để đảm bảo an ninh nguồn nước cần nguồn lực lớn, cơ chế tài chính linh hoạt và sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước và doanh nghiệp.

ĐBSCL đang chịu tác động nặng nề của hạn hán, xâm nhập mặn, khiến nhu cầu nước sạch ngày càng cấp thiết. Từ năm 2022, Keppel tại Việt Nam đã triển khai các hệ thống lọc nước sử dụng năng lượng mặt trời, cung cấp khoảng 24 triệu lít nước sạch mỗi năm, hỗ trợ hơn 150.000 người dân. Bên cạnh giải pháp kỹ thuật, doanh nghiệp còn đẩy mạnh nâng cao nhận thức cộng đồng về sử dụng nước tiết kiệm, bảo vệ môi trường, đồng thời chia sẻ kinh nghiệm quốc tế như mô hình quản lý nước hiệu quả của Singapore.

Ông Joseph Low, Trưởng đại diện Keppel tại Việt Nam cho rằng, để ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu, cần sự phối hợp giữa nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng, cùng với các cơ chế chính sách phù hợp để thúc đẩy phát triển bền vững. Từ kinh nghiệm quốc tế, các cơ chế ưu đãi sử dụng đất, hỗ trợ tài chính cho công nghệ có thể tạo động lực thúc đẩy đầu tư bền vững. Tuy nhiên, do chi phí ban đầu cao, các dự án “xanh” vẫn gặp rào cản về giá. Vì vậy, cần sự dẫn dắt của Chính phủ, cùng với sự tham gia của doanh nghiệp và đồng thuận xã hội, để các giải pháp phát triển bền vững được triển khai hiệu quả.

"ĐBSCL là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu, cứ hai bát cơm thì có một bát cơm được làm ra từ vùng đất này, điều này cho thấy tầm quan trọng của khu vực này đối với cả nước. Tuy nhiên tình trạng xâm nhập mặn trở lên nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp đời sống, sinh kế của người dân tại đây, về những tác động, hệ quả của thực trạng này mà các chuyên gia của Việt Nam đã chia sẻ trước đó", ôngJoseph Low nói.

Để đảm bảo an ninh nguồn nước một cách bền vững, ĐBSCL cần hoàn thiện cơ chế tài chính, ưu tiên đầu tư hạ tầng và tăng cường hợp tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp và quốc tế. Đây được xem là giải pháp mang tính chiến lược trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng.

Theo PGS.TS Nguyễn Phú Quỳnh, Phó Viện trưởng Viện Khoa học thủy lợi miền Nam, những năm gần đây, xâm nhập mặn có xu hướng đến sớm hơn, lấn sâu hơn; trong khi lũ suy giảm rõ rệt. Các yếu tố chính tác động gồm phát triển thủy điện thượng nguồn, biến đổi khí hậu, nước biển dâng và các tác động nội tại như khai thác nước ngầm, sụt lún đất.

Thực tế này đặt ra ba thách thức lớn là gia tăng xâm nhập mặn, ngập lụt và sạt lở, đe dọa an ninh nguồn nước và sự ổn định của đồng bằng. Để ứng phó, cần chuyển tư duy từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”, xem nước mặn, lợ, ngọt đều là tài nguyên. Đồng thời triển khai đồng bộ giải pháp, hoàn thiện hệ thống thủy lợi, tăng trữ nước, điều chỉnh sản xuất, sử dụng nước tiết kiệm và đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý. PGS.TS Nguyễn Phú Quỳnh cho rằng, về lâu dài, phát triển ĐBSCL phải theo hướng thích ứng có kiểm soát, chủ động điều tiết và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước nhằm đảm bảo bền vững.

"An ninh nguồn nước không chỉ là câu chuyện hôm nay, chúng ta đang định hướng cho tương lai trong đó có những cái chỉ ra là cần phải làm gì, thời gian nào làm sao cho đảm bảo bền vững. Chúng ta nên có ứng phó. Cái thứ hai chúng ta khai thác, sử dụng làm sao cho hợp lý, bền vững', ông Quỳnh nhấn mạnh.

Cần Thơ, trung tâm ĐBSCL cũng đang gánh chịu những tác động của biến đổi khí hậu ngày càng rõ: triều cường, hạn hán, xâm nhập mặn, thiếu nước ngọt gia tăng; sạt lở bờ sông, sụt lún đất diễn biến phức tạp hơn bao giờ hết. Theo quy hoạch đến năm 2030, tầm nhìn 2050, Cần Thơ ưu tiên trữ nước ngọt mùa khô, tăng sử dụng nước mặt, phục hồi, bảo vệ nguồn nước ngầm.

Ông Nguyễn Hoàng Anh, Phó Giám đốc Sở NN&MT TP. Cần Thơ cho biết, nguồn nước ĐBSCL đang chịu nhiều áp lực, tiềm ẩn rủi ro do biến đổi khí hậu và nhu cầu sử dụng gia tăng. Các yếu tố tác động, cả nội tại và bên ngoài, cần được nhận diện đầy đủ để xây dựng giải pháp phù hợp.

Những giải pháp được thành phố đặt ra trong bối cảnh hiện nay là nâng cao nhận thức cộng đồng, sử dụng nước tiết kiệm, đồng thời tăng cường liên kết vùng thay vì quản lý riêng lẻ. Cùng với đó là đầu tư hạ tầng, ưu tiên nước mặt, hạn chế khai thác nước ngầm và ứng dụng công nghệ. Ông Nguyễn Hoàng Anh cũng nhấn mạnh vai trò nguồn lực tài chính và sự phối hợp đa ngành nhằm đảm bảo an ninh nguồn nước, hướng tới phát triển bền vững ĐBSCL.

Giải quyết bài toán an ninh nguồn nước tại ĐBSCL không phải một sớm, một chiều mà là hành trình lâu dài, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của Trung ương, địa phương, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân. Vấn đề an ninh nguồn nước không chỉ đảm bảo về sinh kế, mà còn đảm bảo an ninh lương thực khi vùng Châu thổ Cửu Long đang giữ vai trò “vựa lúa, trái cây, thủy sản” của cả nước.

Với những giải pháp được triển khai cùng cách tiếp cận phù hợp, ĐBSCL đang chủ động thích ứng, từng bước hóa giải thách thức, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững trong tương lai.