Tại hội thảo, các đại biểuphân tích nội hàm, những đặc trưng cơ bản, mô hình phát triển, các tiêu chí xác định xây dựng phường, xã xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Đại diện TP Lào Cai, Hà Nội, Hải Phòng cũng cho biết về việc triển khai thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa trên địa bàn mình.

4 lý do cấp thiết phải xây dựng thí điểmxã, phường xã hội chủ nghĩa

Báo cáo đề dẫn hội thảo, PGS.TS Đoàn Minh Huấn, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng, trong bối cảnh cả nước đã vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cùng với yêu cầu đổi mới quản trị theo hướng dựa trên dữ liệu, công nghệ, kết quả đầu ra và trách nhiệm giải trình, việc đặt vấn đề thí điểm xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa là rất cấp thiết.

Thứ nhất, xuất phát từ thực tiễn phát triển của mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam. Sau gần 100 năm lãnh đạo cách mạng Việt Nam, 40 năm tiến hành công cuộc đổi mới, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã xác định rõ mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam được cấu thành bởi ba trụ cột lớn, đó là: nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, nền dân chủ xã hội chủ nghĩa.

Từ Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (năm 1991), đến Đại hội lần thứ XIV của Đảng, nhận thức lý luận của Đảng về mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam đã liên tục được bổ sung, phát triển và hoàn thiện; biểu hiện rõ nhất ở hệ thống các đặc trưng của xã hội xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Các đặc trưng này cho thấy mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam được xác lập lấy chất lượng cuộc sống và hạnh phúc của con người làm trung tâm. Chủ nghĩa xã hội Việt Nam sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được hiện thực hóa trong đời sống hằng ngày của người dân.

Do vậy, xã, phường - cấp chính quyền gần dân nhất sẽ phải trở thành không gian quan trọng nhất để chuyển hóa các nguyên lý và đặc trưng của chủ nghĩa xã hội Việt Nam từ tầm nhìn vĩ mô thành thực tiễn cụ thể.

Thứ hai, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa từ yêu cầu quản trị hiện đại. Từ góc nhìn quản trị quốc gia, cấp cơ sở là nơi tiếp xúc trực tiếp nhất giữa nhà nước và nhân dân, là nơi diễn ra hầu hết các quan hệ tương tác cơ bản giữa người dân với hệ thống chính trị, nơi vận hành các dịch vụ công thiết yếu. Cấp cơ sở (xã, phường, đặc khu) cũng là không gian hình thành văn hóa cộng đồng, niềm tin xã hội và ý thức công dân. Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa ở thời điểm hiện nay bên cạnh tính cần thiết còn cho thấy tính phù hợp, vì Việt Nam đã tích lũy được nhiều tiền đề thực tiễn để chuyển từ “quản lý hành chính” sang “quản trị phát triển cộng đồng”. Trong nhiều năm qua, các địa phương đã hình thành các tổ tự quản trong cộng đồng dân cư, vận hành tương đối tốt cơ chế dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng. Hiện nay, từ Trung ương đến địa phương đều đang thúc đẩy chuyển đổi số như một nền tảng kiến tạo mô hình chính quyền mới minh bạch, linh hoạt, gần dân và vì dân.

Thứ ba, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa hiện nay là một biện pháp hữu hiệu để hiện thực hóa tầm nhìn phát triển Việt Nam đến năm 2045.Văn kiện Đại hội XIV xác định mục tiêu đến năm 2045, Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội. Mục tiêu đó sẽ càng có ý nghĩa thực chất nếu được hiện thực hóa ở những không gian sống cụ thể, nơi người dân có thể trực tiếp cảm nhận được chất lượng quản trị, mức độ công bằng, chất lượng dịch vụ công, môi trường văn hóa và sự phát triển con người.

Thứ tư, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa là sự thử nghiệm chính sách có kiểm soát, thể hiện sự thận trọng, chắc chắn trong giai đoạn hiện nay. Thực tiễn đất nước đang đặt ra cần phải có một mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa hiện đại, thực chất và có khả năng giải quyết các vấn đề phát triển cụ thể của đời sống nhân dân, mô hình quản trị cơ sở mang bản sắc Việt Nam, trong đó tăng trưởng kinh tế đi cùng phát triển văn hóa, tiến bộ và công bằng xã hội; hiện đại hóa nhưng không làm mất văn hóa cộng đồng, số hóa đi cùng tính nhân văn, và hiệu lực quản trị đi cùng dân chủ thực chất. Trước khi thực hiện đầy đủ ở phạm vi quốc gia, mô hình ấy cần được thí điểm ở phạm vi nhỏ hơn để đúc rút kinh nghiệm.

4 giai đoạn xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa đến năm 2045

PGS.TS Đoàn Minh Huấn cho rằng, căn cứ vào tình hình quốc tế, trong nước hiện nay, có thể khái quát lộ trình xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam từ nay đến năm 2045.

Cụ thể, giai đoạn thứ nhất, từ nay đến khoảng năm 2030, cần tập trung vào nhiệm vụ nghiên cứu lý luận, xác lập nội hàm và xây dựng bộ tiêu chí nền tảng cho mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa. Trên cơ sở các đặc trưng của chủ nghĩa xã hội Việt Nam được nêu trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) và văn kiện Đại hội XIV của Đảng, phải được cụ thể hóa thành hệ tiêu chí ở cấp cơ sở. Giai đoạn này cần lựa chọn một số địa phương có điều kiện phù hợp để triển khai thí điểm ở quy mô hạn chế.

Giai đoạn thứ hai, từ khoảng năm 2030-2035, cần chuyển từ thí điểm đơn lẻ sang hình thành các mô hình mẫu có tính hệ thống và khả năng nhân rộng. Trên cơ sở tổng kết thực tiễn thí điểm, Nhà nước cần từng bước hoàn thiện khung pháp lý, cơ chế phân cấp, phân quyền, cơ chế tài chính và hệ thống đánh giá đối với mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa. Đây là giai đoạn đặc biệt quan trọng để chuyển từ “quản lý hành chính cơ sở” sang “quản trị phát triển cộng đồng”. Chính quyền xã, phường phải từng bước vận hành trên nền tảng dữ liệu số, quản trị thông minh và phục vụ người dân.

Giai đoạn thứ ba, từ khoảng 2035-2040, là giai đoạn mở rộng và tích hợp mô hình vào tổng thể chiến lược phát triển quốc gia. Khi đó, mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa không còn là thí điểm mà phải trở thành một định hướng phổ quát trong xây dựng chính quyền cơ sở hiện đại. Việc triển khai cần gắn chặt với các mục tiêu lớn của quốc gia như phát triển xanh, kinh tế số, xã hội số, công bằng xã hội, an ninh con người và nâng cao chỉ số hạnh phúc của nhân dân.

Giai đoạn thứ tư, từ 2040-2045, là giai đoạn hoàn thiện và định hình mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa như một cấu phần hữu cơ của chủ nghĩa xã hội Việt Nam hiện đại. Khi đó, mục tiêu không chỉ là hiện đại hóa quản trị cơ sở mà là xây dựng được một không gian xã hội ở cấp cộng đồng, phản ánh rõ các giá trị cốt lõi của chủ nghĩa xã hội Việt Nam: phát triển vì con người, dân chủ thực chất, công bằng xã hội, nhân văn, phát triển bền vững và sự gắn kết cộng đồng.