Cuộc đối đầu tiêu hao khốc liệt trên bầu trời

Khi chiến dịch quân sự của Nga tại Ukraine bắt đầu năm 2022, lời kêu gọi từ phương Tây là phải cung cấp cho Ukraine đủ đạn pháo và xe tăng để ngăn chặn đà tấn công của Moscow. Tuy nhiên, khi cuộc xung đột đã bước sang năm thứ năm, cục diện hiện nay hoàn toàn khác. Theo Tổng thống Volodymyr Zelensky, cuộc chiến trên bầu trời đang trở thành yếu tố quyết định cục diện xung đột Ukraine, đồng thời, đây cũng là thời điểm mang tính quyết định đối với phương Tây.

Trên mặt đất, chiến sự rơi vào thế giằng co. Nga vẫn tiếp tục từng bước mở rộng vùng kiểm soát ở Ukraine, trong khi các lực lượng của Kiev cố gắng làm chậm đà tiến công của đối phương. Ngược lại, cuộc chiến trên không không còn là cuộc giành giật lãnh thổ. Đó là một cuộc đối đầu tiêu hao khốc liệt, với mục tiêu bào mòn năng lực và ý chí chiến đấu của đối phương thông qua các đòn tấn công liên tục.

Nga đang dồn dập tấn công Ukraine bằng các đợt tập kích quy mô lớn sử dụng UAV, tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo. Trong khi đó, Ukraine tăng cường triển khai các loại UAV hiện đại với tầm hoạt động xa hơn để buộc hạm đội Nga phải rút khỏi vùng biển gần Ukraine ở Biển Đen, gây mất ổn định trên Bán đảo Crimea và đặc biệt là tấn công các cơ sở dầu khí cùng căn cứ quân sự sâu trong lãnh thổ Nga.

"Nếu bạn ngăn được đối phương trên chiến trường, nếu bạn chặn được cuộc giao tranh trên bộ và không để họ chiếm ưu thế trên biển... thì chiến trường tiếp theo sẽ là bầu trời. Và thành thật mà nói, trong cuộc cạnh tranh đó, việc bên nào sở hữu lãnh thổ rộng hơn không còn quá quan trọng", ông Zelensky nói trong một cuộc trả lời phỏng vấn gần đây với Financial Times.

Điều quan trọng, theo ông Zelensky, là phải có đủ phương tiện để đánh chặn các đợt tập kích của Nga. Đây chính là nút thắt lớn hiện nay. Sau khi Mỹ tiêu tốn một lượng lớn tên lửa trong chiến dịch nhằm vào Iran, bao gồm cả các tên lửa đánh chặn Patriot đắt đỏ, số lượng tên lửa còn lại để hỗ trợ Ukraine không còn nhiều.

Ông Zelensky cho biết trong cuộc tập kích dữ dội của Nga ngày 6/7, Ukraine đã bắn hạ được UAV và tên lửa hành trình nhưng không có đủ tên lửa đánh chặn để ngăn chặn dù chỉ một tên lửa đạn đạo. Nói cách khác, Ukraine đơn giản là không có đủ hệ thống Patriot để thực hiện nhiệm vụ này. Trong khi đó, theo tình báo quân sự Ukraine, Nga hiện sản xuất khoảng 60 tên lửa Iskander mỗi tháng - loại tên lửa đạn đạo được sử dụng nhiều nhất trong các cuộc tấn công nhằm vào Ukraine.

Patriot trở thành vũ khí quyết định

Vì vậy, các tên lửa đánh chặn, đặc biệt là Patriot, đã thay thế đạn pháo để trở thành loại vũ khí thiết yếu nhất đối với Ukraine trong giai đoạn có thể được xem là hồi kết của cuộc xung đột. Đây cũng là một phần lý do dẫn đến cuộc cải tổ chính phủ mà ông Zelensky công bố hôm 12/7. Ông nhấn mạnh, nhiệm vụ "quan trọng nhất" của chính phủ mới là đẩy mạnh việc mua sắm và sản xuất tên lửa Patriot.

Nguồn tài chính cho mục tiêu này không phải là vấn đề. NATO đã cam kết viện trợ quân sự trị giá 80 tỷ USD cho Ukraine, trong khi các quốc gia thành viên cũng đã phân bổ thêm hàng tỷ USD hỗ trợ riêng. Theo giới quan sát, Tổng thống Mỹ Donald Trump dường như cũng đang có dấu hiệu chuyển hướng ủng hộ Ukraine trở lại sau những thành quả quân sự gần đây của nước này.

Tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ tuần trước, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã gọi giới lãnh đạo Ukraine là "những người đầy sáng tạo", đồng thời cho biết ông sẵn sàng cấp phép để Ukraine tự sản xuất các tên lửa đánh chặn Patriot mà nước này đang cần.

Sau những bài học cay đắng từ mối quan hệ nhiều thăng trầm với ông Trump, ông Zelensky nói với Financial Times rằng: "Tổng thống Trump muốn đứng về phía chiến thắng".

Tuy nhiên, ông Trump cũng thừa nhận rằng ông vẫn chưa trao đổi với hai nhà sản xuất chính tên lửa Patriot là Lockheed Martin và RTX về vấn đề cấp phép. Ngay cả khi hai tập đoàn này đồng ý, Ukraine cũng sẽ mất nhiều năm mới có thể bắt đầu sản xuất hàng loạt. Trong thời gian đó, Ukraine vẫn phải cạnh tranh với chính quân đội Mỹ và 16 khách hàng nước ngoài khác đang chờ nhận các hệ thống Patriot. Hơn nữa, việc chế tạo loại vũ khí công nghệ cao này cũng mất rất nhiều thời gian.

Mỗi tên lửa Patriot có giá khoảng 3,9 triệu USD và mất khoảng hai năm để hoàn thiện. Hiện Lockheed Martin chỉ sản xuất khoảng 600 tên lửa mỗi năm. Theo ước tính của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), chỉ trong 39 ngày trước khi lệnh ngừng bắn với Iran có hiệu lực, Mỹ đã sử dụng khoảng một nửa kho dự trữ gồm 2.330 tên lửa Patriot. Chỉ riêng việc bổ sung lại số tên lửa này cũng sẽ mất khoảng ba năm rưỡi. Đó chắc chắn không phải điều mà ông Zelensky muốn nghe.

Tuy nhiên, ngay cả khi Kiev được nhận toàn bộ số tên lửa đánh chặn Patriot mà Lockheed Martin sản xuất, chừng đó vẫn không đủ để đánh chặn toàn bộ các tên lửa đạn đạo mà Nga phóng vào Ukraine.

Chiến tranh thích ứng

Dù vậy, ở một khía cạnh khác, Ukraine đã chứng minh khả năng thích nghi đáng kinh ngạc với các hình thái tác chiến mới, nổi bật nhất là việc phát triển các loại UAV hiện đại, giá rẻ nhưng có sức sát thương cao. Kiev hiện tập trung tấn công các cơ sở công nghiệp quốc phòng nằm sâu trong lãnh thổ Nga và chiến lược này đã đem lại tác động nhất định. Bên cạnh đó, các cuộc tấn công liên tục bằng UAV nhằm vào Bán đảo Crimea và các tàu vận tải của Nga trên biển Azov cũng có ảnh hưởng tới đối phương. Giới chức Crimea đã phải ban bố tình trạng khẩn cấp do tình trạng thiếu nhiên liệu và mất điện trên diện rộng.

Không chỉ dựa vào UAV, Ukraine còn triển khai cả những đơn vị robot mặt đất để thực hiện hàng nghìn nhiệm vụ mỗi tháng, từ vận chuyển đạn dược, sơ tán thương binh, rải mìn cho đến giữ vững các vị trí chiến đấu.

Đó chính là hình thái mà cựu Tư lệnh David Petraeus và Clara Kaluderovic gọi là "chiến tranh thích ứng". Ở thời điểm hiện tại, Ukraine đang thể hiện năng lực nổi bật trong loại hình tác chiến này.

Trong bối cảnh hiện nay của xung đột Ukraine, Điện Kremlin vẫn nỗ lực buộc Kiev nhượng bộ bằng các đợt tập kích tên lửa và UAV liên tục. Điều đó khiến Ukraine buộc phải tìm cách vượt qua tình trạng thiếu hụt tên lửa Patriot, đồng thời tiếp tục duy trì sức ép lên Nga trong giai đoạn mang tính bước ngoặt của xung đột.

Ukraine hiện đang hợp tác với nhiều đối tác châu Âu để phát triển các hệ thống phòng thủ tên lửa của riêng mình. Nước này cũng đã triển khai một hệ thống tác chiến điện tử mang tên Lima, có khả năng gây nhiễu các tín hiệu dẫn đường vệ tinh.

Cuộc xung đột Ukraine đang bước vào giai đoạn mà khả năng đánh chặn, bảo vệ hạ tầng trọng yếu và duy trì sức ép từ trên không có thể quan trọng không kém việc giành thêm lãnh thổ. Điều đó cho thấy cuộc cạnh tranh giữa Nga và Ukraine không chỉ là cuộc đọ sức về hỏa lực, mà còn là cuộc chạy đua về công nghệ, năng lực sản xuất và tốc độ thích ứng trên chiến trường hiện đại.