Từ gợi mở của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, UBND TP Hà Nội đang nghiên cứu hướng đi mới trong quản trị cơ sở khi xem xét thí điểm xây dựng mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" với hệ thống tiêu chí cụ thể, có thể lượng hóa, đánh giá rõ ràng. Mô hình này được thiết kế với 54 tiêu chí cụ thể, có thể đo lường, đánh giá, thay vì các định hướng mang tính khái quát.

Hệ tiêu chí được chia thành 8 nhóm nội dung lớn, bao trùm toàn diện các lĩnh vực phát triển. Trong đó, nhóm xây dựng hệ thống chính trị cơ sở tập trung vào chất lượng tổ chức Đảng, hiệu quả giải quyết thủ tục hành chính, mức độ hài lòng của người dân và tính minh bạch. Nhóm phát triển hạ tầng đặt ra yêu cầu đồng bộ quy hoạch, kết nối giao thông và hiệu quả sử dụng không gian.

Để hiểu thêm về vấn đề này, phóng viên VOV.VN đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Nguyễn Thị Khuyên, Trưởng khoa Kinh tế chính trị, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.

PV:Thưa TS. Nguyễn Thị Khuyên, gợi mở của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc Hà Nội nghiên cứu, xây dựng thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa có ý nghĩa như thế nào trong giai đoạn hiện nay?

TS Nguyễn Thị Khuyên:Tôi cho rằng gợi mở của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước về xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa có ý nghĩa rất lớn, cả về lý luận và thực tiễn trong giai đoạn hiện nay.

Trước hết, đây là một gợi mở rất đúng về mặt quy luật. Dưới góc độ lý luận hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác - Lênin, khi lực lượng sản xuất phát triển đến trình độ mới, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế tri thức, đô thị hóa nhanh và yêu cầu quản trị hiện đại, thì quan hệ sản xuất, mô hình quản trị và phương thức tổ chức đời sống xã hội cũng phải được đổi mới tương ứng. Xã, phường là cấp gần dân nhất, nơi mọi chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đi vào đời sống hằng ngày của nhân dân. Vì vậy, đổi mới quản trị đất nước phải bắt đầu từ cấp cơ sở.

Thứ hai, gợi mở này có ý nghĩa rất trúng, vì nó đặt đúng vào điểm then chốt của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay, không chỉ nói về mục tiêu lớn ở tầm vĩ mô, mà phải làm rõ chủ nghĩa xã hội được hiện thực hóa như thế nào trong từng cộng đồng dân cư, từng khu phố, từng thôn, từng tổ dân phố. Nói cách khác, xã hội chủ nghĩa không phải là khái niệm xa vời, mà phải được người dân cảm nhận qua việc làm, thu nhập, môi trường sống, dịch vụ công, an sinh, dân chủ, văn hóa và sự bình yên trong đời sống hằng ngày.

Thứ ba, đây là gợi mở rất kịp thời. Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu xây dựng mô hình quản trị hiện đại, hiệu lực, hiệu quả, gần dân và vì dân. Nếu làm tốt, mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa sẽ trở thành một “phòng thử nghiệm chính sách” rất sinh động, giúp chúng ta tổng kết thực tiễn, phát triển lý luận và khẳng định con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam bằng những kết quả cụ thể, đo được, thấy được, người dân thụ hưởng được.

PV:Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của mô hình này là gì, thưa bà?

TS. Nguyễn Thị Khuyên:Khi thực hiện thành công mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa sẽ mang lại ý nghĩa và lý luận to lớn.

Về mặt lý luận, đây chính là bước chúng ta phát triển lý luận, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong bối cảnh mới. Lý luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin chỉ có thể được bảo vệ và phát triển khi được hiện thực hóa bởi những hoạt động rất cụ thể và mang lại giá trị tốt đẹp cho chính những người dân.

Việc đưa lý luận vào thực tiễn để xây dựng một mô hình quản trị cấp xã mà ở đấy mỗi người dân là chủ thể. Mỗi người dân được thụ hưởng những thành quả tốt đẹp của mô hình quản lý. Đồng thời, mỗi người dân được trực tiếp tham gia, được có ý kiến, được tôn trọng, được lắng nghe. Đó là những điểm rất thực tiễn để chúng ta bảo vệ và phát triển lý luận.

Mô hình đưa những nội dung rất đặc trưng của Chủ nghĩa xã hội trong lý luận về hình thái kinh tế xã hội vào cấp cơ sở, là bắt đầu từ cấp thấp nhất và thiết thực nhất.

Về mặt thực tiễn, mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa được triển khai là “phòng thử nghiệm chính sách”. Trên cơ sở phòng thử nghiệm này, chúng ta sẽ tìm ra được bài học kinh nghiệm quý giá. Qua đó, giúp trả lời được câu hỏi là cần làm gì để đời sống người dân tốt hơn, nhân dân có việc làm, có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc và được sống từng ngày an nhiên trong cộng đồng của mình.

Khi mô hình này thành công, chúng ta hoàn toàn có thể tổng kết các bài học thành công, những kinh nghiệm chưa thành công, để từ đó nhân rộng ra các địa phương khác, thúc đẩy công cuộc xây dựng Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Để mô hình này có thể nhân rộng được thì đầu tiên là nó phải thành công.

PV: Theo bà,phường, xã theo mô hình xã hội chủ nghĩa sẽ có những đặc điểm, đặc trưng gì?

TS Nguyễn Thị Khuyên:Theo tôi, để nhận diện một xã, phường theo mô hình xã hội chủ nghĩa, cần đặt trên nền tảng lý luận về hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác - Lênin. Theo đó, một phương thức sản xuất xã hội được cấu thành bởi lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, cơ sở hạ tầng, và kiến trúc thượng tầng tương ứng. Vì vậy, xã, phường xã hội chủ nghĩa không chỉ là một danh hiệu hay phong trào, mà phải được thể hiện bằng những đặc trưng cụ thể trên các phương diện này.

Trước hết, về lực lượng sản xuất, xã, phường xã hội chủ nghĩa phải là nơi sức sản xuất của xã hội được phát triển theo hướng hiện đại, hiệu quả và phục vụ con người. Ở cấp cơ sở, điều này thể hiện ở chất lượng người dân, đội ngũ cán bộ, trình độ dân trí, kỹ năng lao động, năng lực tiếp cận khoa học - công nghệ, chuyển đổi số; đồng thời thể hiện ở hệ thống hạ tầng kinh tế - xã hội, giao thông, y tế, giáo dục, hạ tầng số, không gian công cộng, môi trường sống. Nói ngắn gọn, đó phải là nơi người dân có điều kiện tốt hơn để lao động, học tập, sáng tạo, phát triển sinh kế và nâng cao chất lượng sống.

Thứ hai, về quan hệ sản xuất, một xã, phường xã hội chủ nghĩa phải tổ chức các quan hệ này phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất ở chính xã, phường đó, đồng thời hướng tới sự tiến bộ, công bằng, hợp tác và lợi ích chung của cộng đồng. Về quan hệ sở hữu, các nguồn lực công cộng như đất đai, hạ tầng, thiết chế văn hóa, không gian sinh hoạt chung, tài sản công phải được quản lý minh bạch, sử dụng hiệu quả, chống lãng phí và phục vụ nhân dân. Về quan hệ quản lý, người dân không chỉ là đối tượng được quản lý, mà phải là chủ thể tham gia quản lý, giám sát, phản biện và đồng kiến tạo sự phát triển của địa phương. Về quan hệ phân phối, thành quả phát triển phải được phân bổ hài hòa hơn, bảo đảm an sinh xã hội, quan tâm nhóm yếu thế, tạo điều kiện để mọi người dân đều có cơ hội thụ hưởng công bằng hơn từ quá trình phát triển.

Nói cách khác, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa không phải là áp đặt một mô hình quan hệ sản xuất cứng nhắc, giống nhau ở mọi nơi, mà là tổ chức các quan hệ sở hữu, quản lý và phân phối sao cho phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa bàn; qua đó từng bước hạn chế những quan hệ lạc hậu, cục bộ, hình thức; củng cố những quan hệ tiến bộ, dân chủ, công bằng; đồng thời nuôi dưỡng những nhân tố mới như chính quyền số, kinh tế số, kinh tế xanh, quản trị cộng đồng và các mô hình tự quản của nhân dân.

Thứ ba, về kiến trúc thượng tầng, xã, phường xã hội chủ nghĩa phải có hệ thống quan điểm, giá trị và thiết chế xã hội phù hợp với cơ sở hạ tầng tiến bộ. Điều này thể hiện ở vai trò lãnh đạo của tổ chức Đảng ở cơ sở; chính quyền phục vụ nhân dân, minh bạch, hiệu lực, hiệu quả; Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội phát huy tốt vai trò tập hợp, vận động và bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của nhân dân. Đồng thời, đó còn là đời sống văn hóa lành mạnh, kỷ cương, nhân ái, dân chủ, văn minh.

Tóm lại, một xã, phường xã hội chủ nghĩa phải là nơi lực lượng sản xuất phát triển, quan hệ sản xuất tiến bộ, công bằng, và kiến trúc thượng tầng dân chủ, văn minh, vì nhân dân. Khi ba mặt đó thống nhất, người dân sẽ cảm nhận được chủ nghĩa xã hội trong chính đời sống hằng ngày: việc làm tốt hơn, dịch vụ tốt hơn, môi trường sống tốt hơn, cộng đồng đoàn kết hơn và niềm tin xã hội cao hơn.

PV:Chúng ta cần chú trọng những yêu cầu gì để mô hình này đúng định hướng?

TS Nguyễn Thị Khuyên:Bạn hãy hình dung mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa đang triển khai ở Hà Nội giống như một cỗ xe bắt đầu chuyển động và bạn muốn nó đi đúng định hướng. Cỗ xe cần những gì để chuyển động đúng hướng?

Đầu tiên bánh lái của cỗ xe này là học thuyết chủ nghĩa Mác-Lênin về hình thái kinh tế xã hội. Nắm vững và vận dụng sáng tạo những nguyên lý, quy luật khách quan làm nền tảng khoa học để cỗ xe này vận hành đúng hướng.

Thứ hai, cỗ xe cần có người lái xe, là vai trò lãnh đạo tuyệt đối của Đảng cộng sản ở tất cả các cấp, đặc biệt là cấp cơ sở. Phát huy vai trò, phát huy sự chủ động sáng tạo để cỗ xe được chuyển động dưới vai trò của người lái thông minh, có chiến lược.

Thứ ba, để cỗ xe đi đúng hướng chúng ta cần lực đẩy, là động lực. Động lực là gì? Là hệ thống mục tiêu. Hệ thống mục tiêu được Chủ tịch Hồ Chí Minh xác lập từ khi lập nước “Độc lập – Tự do – Hạnh phúc”, tất cả các tiêu thức văn bản của chúng ta đều ghi như vậy, mọi người dân chúng ta đều thuộc lòng như vậy. Văn kiện đại hội XIV chúng ta cụ thể hóa mục tiêu đó, chúng ta xây dựng đất nước Việt Nam “hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc và vững bước tiến lên chủ nghĩa xã hội”. Động lực ấy lấy từ đâu, từ toàn hệ thống chính trị, từ việc mỗi người dân chúng ta nhớ mục tiêu. Chính việc nhớ mục tiêu sẽ thôi thúc hành động quyết liệt, giúp cỗ xe này chuyển động đúng hướng.

PV:Theo bà, đâu là những yêu cầu then chốt để mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” không chỉ thành công ở phạm vi thí điểm, mà còn có khả năng tổng kết, nhân rộng và đóng góp vào thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam?

TS. Nguyễn Thị Khuyên:Để có thể nhân rộng thì mô hình phải thành công, sau đó chúng ta sẽ tổng kết những bài học thành công, chưa thành công.

Muốn thành công thì điều số đầu tiên là chúng ta phải có một mô hình rõ ràng, sắc nét. Trong mô hình này, hệ thống tiêu chí, tiêu chuẩn phải rất rõ ràng, cụ thể, dễ thực hiện, đo lường được.

Thứ hai, chúng ta cần phải có một quyết tâm chính trị rất cao, trên cơ sở thận trọng và quyết liệt. Thận trọng để chúng ta chuẩn bị đầy đủ các nguồn lực để thành công, không rơi vào chủ nghĩa phong trào, hình thức. Chúng ta cũng cần thận trọng để lựa chọn, ngay cả lựa chọn địa điểm thực hiện mang tính chất điển hình, để khi thành công có thể nhân rộng. Chúng ta cần quyết liệt trong hành động, để cỗ xe thực sự chuyển động, tạo ra sự chuyển biến thực sự.

Cuối cùng, chúng ta cần phải có một lực lượng hùng hậu để thực hiện mô hình này. Đó chính là lực lượng của toàn dân, phát huy dân chủ, huy động sức mạnh của toàn dân. Như lời Bác Hồ dạy: "Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong".

PV:Xin cảm ơn Tiến sĩ!