Chương trình nhận tổng cộng 400 triệu USD từ chính phủ Mỹ và nhà phát triển Shield AI, hướng tới thử nghiệm bay ngay trong năm 2026.

Tiêm kích không người lái, không cần đường băng

Theo thông báo của Shield AI ngày 8/10, khoản tài trợ mới trị giá 150 triệu USD từ Hải quân Mỹ, tương ứng với mức đầu tư bổ sung của công ty, sẽ hỗ trợ phát triển X-BAT và chuẩn bị cho khả năng xuất khẩu trong tương lai.

Khoản tiền này nằm trong chương trình Defense Exportability Features của Lầu Năm Góc, nhằm tích hợp ngay từ giai đoạn thiết kế các yêu cầu phục vụ xuất khẩu và biện pháp bảo vệ công nghệ nhạy cảm. Trước đó, hồi tháng Tám, Hải quân Mỹ và Đơn vị Đổi mới Quốc phòng (DIU) đã công bố khoản hỗ trợ 50 triệu USD cho Sáng kiến tấn công viễn chinh trên biển không phụ thuộc đường băng (RIMES), tập trung phát triển máy bay chiến đấu có thể hoạt động mà không phụ thuộc vào hạ tầng căn cứ không quân truyền thống.

Đây sẽ là một dự án hợp tác công - tư với khoản đầu tư của Chính phủ Mỹ và phần vốn đối ứng từ Shield AI.

X-BAT được thiết kế như một máy bay chiến đấu đa nhiệm, có khả năng tàng hình, sử dụng động cơ phản lực và thực hiện nhiệm vụ tự chủ. Theo thông số do Shield AI công bố, máy bay hướng tới tầm hoạt động hơn 2.000 hải lý (khoảng 3.700 km), trần bay trên 15.240 m và chịu tải cơ động vượt 4G. Đây vẫn là các mục tiêu thiết kế cần được kiểm chứng qua thử nghiệm.

Với sải cánh khoảng 11,9 m, X-BAT hướng tới khả năng chiến đấu của một máy bay tiêm kích nhưng có diện tích chiếm chỗ khi không hoạt động nhỏ hơn. Tính toán của Shield AI cho biết 3 chiếc X-BAT có thể sử dụng diện tích trên boong tương đương một tiêm kích truyền thống, qua đó có khả năng tăng số lượng máy bay chiến đấu được bố trí trên những tàu phù hợp.

Khả năng cất hạ cánh thẳng đứng cũng cho phép X-BAT hướng tới hoạt động từ tàu chiến, đảo xa và các vị trí tiền tiêu thiếu hạ tầng hàng không. Đây là lợi thế tiềm năng trong môi trường tác chiến mà các căn cứ không quân cố định có thể trở thành mục tiêu của tên lửa tầm xa.

AI đảm nhiệm điều hướng và quyết định tác chiến

X-BAT được thiết kế mang vũ khí không đối không và không đối đất trong khoang bên trong, đồng thời có các giá treo ngoài dành cho vũ khí tấn công lớn hơn. Hệ thống cảm biến dự kiến hỗ trợ không chiến, tấn công mục tiêu mặt đất và mặt biển, thu thập thông tin tình báo và tác chiến điện tử.

Một thành phần cốt lõi của máy bay là phần mềm tự chủ Hivemind do Shield AI phát triển. Hệ thống được thiết kế để hỗ trợ điều hướng, ra quyết định chiến thuật và phối hợp giữa các máy bay không người lái, giảm sự phụ thuộc vào việc điều khiển liên tục của con người.

Theo định hướng của nhà phát triển, những khả năng này có thể hữu ích trong môi trường bị gây nhiễu GPS hoặc gián đoạn liên lạc. Đối với các hoạt động của Hải quân Mỹ tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, nơi khoảng cách tác chiến lớn và hạ tầng căn cứ dễ bị đe dọa, máy bay tự chủ có thể bổ sung phương thức triển khai hỏa lực phân tán.

Hệ thống động lực của X-BAT sử dụng động cơ GE Aerospace F110-GE-129E kết hợp vòi phun phụt có khả năng đổi hướng lực đẩy. Cấu hình này được thiết kế để hỗ trợ cất hạ cánh thẳng đứng, loại bỏ nhu cầu về đường băng dài và một số hạ tầng phóng, thu hồi máy bay thông thường.

Tuy nhiên, khả năng kết hợp động cơ phản lực cấp tiêm kích với cất hạ cánh thẳng đứng là một thách thức kỹ thuật lớn. Hiệu quả vận hành, độ tin cậy và khả năng thực hiện nhiệm vụ chiến đấu thực tế vẫn cần được chứng minh.

Sẵn sàng thử nghiệm

Shield AI cho biết khoảng 500 kỹ sư của công ty và các nhà cung cấp chính đang tham gia phát triển, lắp ráp những máy bay thử nghiệm. Chương trình đã tiến hành thử khởi động động cơ, tích hợp vòi phun đổi hướng lực đẩy và thử nghiệm khí động học trong hầm gió ở tốc độ thấp và cao.

Công ty xác định sân bay Newton City-County tại bang Kansas là địa điểm tổ chức thử nghiệm bay và bảo dưỡng, trong khi hoạt động sản xuất dự kiến được triển khai gần thành phố Seattle, bang Washington.

Các chuyến bay thử đầu tiên được lên kế hoạch vào cuối năm 2026. Sau đó, chương trình sẽ tiếp tục kiểm tra khả năng bay thẳng đứng, vận hành tự chủ và tích hợp hệ thống nhiệm vụ. Shield AI đặt mục tiêu đạt năng lực thực hiện nhiệm vụ vào năm 2028 và bắt đầu sản xuất năm 2029, tùy thuộc kết quả thử nghiệm và các quyết định tiếp theo của chương trình.

Nếu đáp ứng yêu cầu, X-BAT có thể bổ sung năng lực trinh sát, tác chiến điện tử và tấn công cho lực lượng hải quân, đồng thời thực hiện những nhiệm vụ rủi ro cao mà không trực tiếp đặt phi công trước hệ thống phòng thủ của đối phương. Thiết kế không cần đường băng cũng có thể giúp giảm sự phụ thuộc vào các căn cứ cố định trong một cuộc xung đột cường độ cao.

Việc tích hợp yêu cầu xuất khẩu ngay từ khâu lên ý tưởng và thiết kế còn mở ra khả năng cung cấp X-BAT cho các đồng minh có năng lực triển khai máy bay trên tàu hạn chế hoặc mạng lưới căn cứ dễ bị tổn thương. Tuy nhiên, mọi thương vụ xuất khẩu vẫn phải tuân thủ quy định của Mỹ về cấp phép và bảo vệ công nghệ.

Dự án 400 triệu USD cho thấy Mỹ đang đẩy mạnh hướng phát triển máy bay chiến đấu tự chủ, có thể hoạt động ngoài những điều kiện hạ tầng vốn cần thiết đối với tiêm kích truyền thống. Dù vậy, X-BAT hiện vẫn là chương trình đang trong giai đoạn phát triển, chưa phải năng lực chiến đấu đã được kiểm chứng. Thử nghiệm bay dự kiến cuối năm 2026 sẽ là bước quan trọng để xác định liệu những mục tiêu về tầm hoạt động, cất hạ cánh thẳng đứng và tác chiến tự chủ có thể trở thành hiện thực hay không.