Bản sắc dân tộc làm nên World Cup

World Cup luôn là thời điểm bản sắc dân tộc được tôn vinh rõ ràng nhất. Thứ vốn thường được nhìn nhận như một dạng bản sắc thuần khiết và tương đối rõ ràng giờ được lên vị trí trung tâm nhờ trái bóng và cảm xúc mà nó tạo ra.

Tuy nhiên, giải đấu năm 2026 cho thấy, có lẽ rõ nét hơn bất kỳ sự kiện toàn cầu nào khác, rằng bản sắc dân tộc hiện đại rất phức tạp, gây tranh cãi và không dễ phân định rạch ròi.

Thành phần đội tuyển Morocco dự World Cup là một ví dụ điển hình.

Trong số 26 cầu thủ của đội, có 19 người sinh ra bên ngoài Morocco, phần lớn tại Tây Ban Nha hoặc Pháp - hai cường quốc châu Âu từng đô hộ quốc gia Bắc Phi này. Thành phần đội tuyển Bắc Phi này đã đặt ra nhiều câu hỏi đáng suy ngẫm về song tịch, lòng trung thành, bản sắc dân tộc, cộng đồng kiều dân và những di sản kéo dài của chủ nghĩa thực dân.

Những phức tạp tương tự cũng xuất hiện ở nhiều đội tuyển khác tại giải. Không ít cầu thủ trong đội tuyển Mỹ, Canada, Pháp, Anh, Đức, Bỉ, Hà Lan và Australia xuất thân từ các gia đình nhập cư.

Trong bối cảnh chính trị dân tộc chủ nghĩa ngày càng mang tính loại trừ ở Bắc Mỹ và châu Âu, nhiều quốc gia đang tranh luận gay gắt nhất về bản sắc dân tộc lại được mô tả trên sân khấu thể thao lớn nhất thế giới bằng các đội hình đa văn hóa.

Nghịch lý lịch sử là điều khó có thể bỏ qua. Nhiều cầu thủ khoác áo các đội tuyển châu Âu xuất thân từ những cộng đồng kiều dân có gốc gác tại các quốc gia từng bị chính các cường quốc đó đô hộ. Thành phần các đội tuyển cho thấy bản sắc dân tộc hiện đại vẫn có sự liên hệ sâu đậm nào đó với quá khứ thực dân, đế chế và các dòng người di cư.

Hơn nữa, tại nhiều đội tuyển Bắc Mỹ và châu Âu, phần lớn cầu thủ có nguồn gốc nhập cư là người thuộc các nhóm sắc tộc thiểu số trong những xã hội có đa số da trắng. Chính tại điểm giao thoa giữa bản sắc dân tộc và bản sắc chủng tộc, những căng thẳng và mâu thuẫn bộc lộ rõ nhất.

Sau khi Hà Lan bị Morocco loại trên chấm luân lưu ngày 29/6, 3 cầu thủ da màu của Hà Lan đá hỏng phạt đền lập tức bị tấn công bằng những lời lẽ phân biệt chủng tộc trên mạng. Câu chuyện mới nhất này phơi bày một mâu thuẫn lặp đi lặp lại trong xã hội hiện đại về bản sắc dân tộc: các cầu thủ thiểu số có thể được coi là một phần của quốc gia khi thành công, nhưng lại bị xem như người ngoài cuộc khi thất bại.

Mâu thuẫn của nước Mỹ

Mỹ, một trong ba nước đồng chủ nhà của vòng chung kết năm nay là minh họa đặc biệt rõ nét cho câu chuyện này.

Ngay từ đầu tham gia chạy đua vào Nhà Trắng, chương trình chính trị của Tổng thống Donald Trump, ít nhất một phần, được định hình bởi tâm lý bất mãn của người da trắng và đường lối chống nhập cư.

Ông Trump nhiều lần khai thác cảm giác chịu thiệt thòi và bị mất chỗ đứng của người da trắng để tập hợp sự ủng hộ. Tổng thống đương nhiệm của nước Mỹ đã mở đầu nhiệm kỳ hai bằng một loạt biện pháp bị lên án: truy lùng và trục xuất người nhập cư ồ ạt. Theo Tổ chức Ân xá Quốc tế, hành động này đã củng cố luận điểm trung tâm của chủ nghĩa thượng đẳng da trắng: “da trắng đồng nghĩa với bản sắc Mỹ”.

Sau khi đình chỉ chương trình tiếp nhận người tị nạn của Mỹ ngay trong ngày đầu tiên của nhiệm kỳ hai, ông Trump ban hành sắc lệnh ưu tiên tái định cư cho người Afrikaner da trắng từ Nam Phi. Chính quyền của ông gần đây mở rộng chương trình này, bổ sung 10.000 suất tiếp nhận người tị nạn dành cho người Nam Phi da trắng, trong khi loại trừ người tị nạn không phải da trắng.

Chính quyền của ông Trump cũng triển khai chiến dịch siết chặt nhập cư chưa từng có, chủ yếu nhằm vào người nhập cư không phải da trắng. Trong năm 2025, Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Mỹ (ICE) đã bắt giữ khoảng 400.000 người nhập cư và trục xuất phần lớn trong số đó. Cuối tháng 6, ICE tăng cường hoạt động, bắt giữ 10.000 người nhập cư chỉ trong vòng 5 ngày.

Chiến dịch này được triển khai bất chấp sự kiện thể thao được cả thế giới quan tâm: FIFA World Cup khởi tranh tại nước Mỹ, tạo nên một cảm giác tiêu cực. Người ta lo ngại rằng World Cup 2026 sẽ bị bao phủ bởi sự loại trừ nhiều hơn là tinh thần hòa nhập.

Trong những tuần trước giải đấu, hơn 120 tổ chức quốc tế, trong đó có Ân xá Quốc tế, Hiệp hội Quốc gia vì sự Tiến bộ của Người da màu (NAACP) và Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ (ACLU), đã cùng ban hành cảnh báo du lịch liên quan đến World Cup.

Trên thực tế, những lo ngại này đã được kiểm chứng. Chính quyền Mỹ đã từ chối cho trọng tài người Somalia Omar Abdulkadir Artan nhập cảnh, áp đặt các hạn chế đi lại nghiêm ngặt đối với đội tuyển Iran và tạm giữ tiền đạo Iraq Aymen Hussein trong 7 giờ khi anh vừa đặt chân đến Mỹ.

Trong bối cảnh phức tạp đó, đội tuyển Mỹ đã lọt vào vòng 16 đội của giải đấu trước khi bị Bỉ loại.

Và thật là nghịch lý, trong hành trình đó, 6 thành viên của đội tuyển Mỹ sinh ra bên ngoài nước Mỹ, trong khi hơn một nửa số cầu thủ mang hai quốc tịch.

Trong số những cổ động viên Mỹ da trắng có mặt tại các sân vận động ở Boston, Dallas, Atlanta, Houston, Los Angeles, Seattle và nhiều thành phố khác, gần như chắc chắn có những người ủng hộ ông Trump.

Điều đó tạo nên một nghịch lý đáng chú ý: những thành viên của một phong trào chính trị được định hình một phần bởi tâm lý bất mãn của người da trắng lại đứng trên khán đài hô vang “USA” để cổ vũ cho một đội tuyển có những cầu thủ xuất thân từ gia đình nhập cư như Folarin Balogun, Alejandro Zendejas, Haji Wright và nhiều người khác.

Không nơi nào mâu thuẫn này thể hiện rõ hơn quốc gia chủ nhà chính của giải đấu.

FIFA World Cup 2026, có lẽ hơn bất kỳ vòng chung kết giải vô địch bóng đá thế giới nào trước đó, đã phơi bày tính bất ổn và những mâu thuẫn của chủ nghĩa dân tộc hiện đại. Các phong trào chính trị mong muốn thiết lập quốc gia như một cộng đồng thống nhất (hoặc đơn nhất) về sắc tộc, chủng tộc hoặc văn hóa, nhưng các đội tuyển thể thao đại diện cho những quốc gia đó lại là một tập thể của sự đa dạng.

Ở đây, các đội tuyển bóng đá quốc gia đang và sẽ là sản phẩm của sự di cư, cộng đồng kiều dân, lịch sử thực dân và những tranh luận chưa có hồi kết về ranh giới giữa “chúng ta” và “họ”.

Bài học quan trọng nhất của FIFA World Cup 2026 sẽ không nằm ở tài năng cầu thủ, phong cách thi đấu hay chiến thuật huấn luyện. Bài học bền vững nhất của giải đấu có thể là: bản sắc dân tộc không phải là khái niệm cố định và đơn giản như cách nhiều người theo chủ nghĩa dân tộc vẫn hình dung.