Vụ việc xảy ra trên chuyến bay FZ1073 của Flydubai từ Dubai tới Tel Aviv ngày 30/9 đang làm dấy lên những câu hỏi về mức độ an toàn của hành khách Israel khi di chuyển trên các hãng hàng không nước ngoài, bất chấp nước này từ lâu duy trì một trong những hệ thống an ninh hàng không dân dụng chặt chẽ nhất thế giới.

Theo các thông tin được giới chức Israel công bố, viên cơ phó trên chuyến bay đã tấn công cơ trưởng trong buồng lái và máy bay có thời điểm lao xuống rất nhanh. Cơ trưởng dù bị thương vẫn mở được cửa buồng lái, tạo điều kiện để hành khách và các thành viên tổ bay can thiệp, khống chế cơ phó. Một tổ bay dự phòng sau đó đưa chiếc Boeing 737 MAX 8 hạ cánh an toàn tại Tabuk, Saudi Arabia. Hơn 170 người có mặt trên máy bay. Động cơ của vụ việc vẫn đang được điều tra.

Sự cố khiến Israel đặc biệt quan tâm bởi nước này có lịch sử nhiều lần đối mặt với các âm mưu tấn công nhằm vào hàng không dân dụng.

Năm 2002, một máy bay của hãng Arkia chở 271 người bị phóng tên lửa đất đối không khi vừa cất cánh khỏi sân bay Mombasa ở Kenya, nhưng tên lửa không trúng mục tiêu. Vụ việc xảy ra cùng ngày một khách sạn do người Israel sở hữu tại Mombasa bị đánh bom.

Trước đó, Israel cũng từng trải qua hàng loạt vụ không tặc. Năm 1976, lực lượng đặc nhiệm Israel tiến hành chiến dịch tại Entebbe, Uganda, giải cứu phần lớn hành khách bị bắt làm con tin sau khi một chuyến bay của Air France bị không tặc.

Hệ thống bảo vệ nhiều lớp

Những tiền lệ này khiến Israel phát triển một hệ thống an ninh hàng không với nhiều biện pháp đặc thù.

Tại các sân bay, hành khách trên các hãng hàng không Israel thường phải trải qua khâu kiểm tra an ninh ngay trước khi làm thủ tục. Nhân viên an ninh được đào tạo để đặt câu hỏi, đánh giá hành vi và phát hiện những dấu hiệu bất thường hoặc khả năng hành khách che giấu thông tin.

Trên các chuyến bay quốc tế của hãng hàng không Israel, nhân viên an ninh có vũ trang cũng được triển khai. Các máy bay của hãng El Al còn được trang bị hệ thống phòng vệ chống tên lửa, một biện pháp được tăng cường sau vụ tấn công bất thành tại Kenya năm 2002.

Buồng lái là một trong những khu vực được bảo vệ nghiêm ngặt nhất. Cửa buồng lái được gia cố và phải khóa trong quá trình bay. Một số máy bay sử dụng hệ thống hai lớp cửa, bảo đảm ít nhất một cửa luôn được đóng ngay cả khi phi công cần ra ngoài để ăn uống hoặc sử dụng nhà vệ sinh.

Lực lượng Không quân Israel (IAF) cũng đóng vai trò trong hệ thống bảo vệ hàng không dân dụng. Theo IAF, một quy trình đặc biệt có thể được kích hoạt khi máy bay dân dụng hướng tới Israel xuất hiện dấu hiệu bất thường, chẳng hạn bay lệch đường, mất liên lạc, phát tín hiệu khẩn cấp, gặp trục trặc kỹ thuật hoặc phải hạ cánh khẩn cấp.

Trong trường hợp cần thiết, Israel có thể hạn chế hoặc đóng không phận và điều chiến đấu cơ lên nhận dạng, giám sát hoặc hộ tống máy bay dân dụng. Quân đội đồng thời liên tục đánh giá tình hình cho đến khi xác định được nguyên nhân sự cố.

Việc kích hoạt quy trình này không đồng nghĩa nhà chức trách đã xác định một mối đe dọa an ninh. Những sự cố kỹ thuật, mất liên lạc, sai lệch hành trình hoặc lỗi của tổ bay cũng có thể dẫn tới phản ứng tương tự.

Một quan chức quân sự Israel cho biết các lực lượng liên quan thường xuyên luyện tập những tình huống như vậy nhằm rút ngắn thời gian từ lúc phát hiện dấu hiệu bất thường đến khi xác định được bản chất sự việc và triển khai biện pháp phù hợp.

Lỗ hổng từ các hãng hàng không nước ngoài

Tuy nhiên, sự cố Flydubai cho thấy hệ thống bảo vệ nhiều lớp của Israel không thể được áp dụng đầy đủ trên mọi chuyến bay đưa công dân nước này tới hoặc rời Israel.

Các hãng nước ngoài có thể chở hàng trăm hành khách Israel nhưng không nhất thiết phải áp dụng các tiêu chuẩn đặc thù giống các hãng hàng không Israel. Tel Aviv cũng không thể đơn phương yêu cầu mọi hãng nước ngoài phải bố trí nhân viên an ninh có vũ trang trên máy bay hoặc áp dụng hoàn toàn quy trình kiểm tra hành khách và bảo vệ buồng lái theo tiêu chuẩn của mình.

Một chuyên gia an ninh hàng không Israel cho rằng một chuyến bay từ Dubai có thể chở hàng trăm hành khách mà không có nhân viên an ninh chuyên trách trên khoang. Đây là khác biệt đáng kể so với các chuyến bay quốc tế do hãng hàng không Israel khai thác.

Vụ FZ1073 còn làm nổi lên vấn đề kiểm tra thành viên tổ bay nước ngoài. Cơ phó liên quan vụ việc được xác định là công dân Oman. Oman hiện không có quan hệ ngoại giao với Israel. Theo Reuters, sau sự cố, Israel đã quyết định tăng cường kiểm tra đối với các phi công nước ngoài bay vào nước này.

Các thông tin xuất hiện sau đó trên truyền thông Israel cho thấy câu hỏi đặt ra không chỉ là quốc tịch của một phi công cụ thể, mà còn là cơ chế thực thi các hạn chế đối với thành viên tổ bay đến từ những nước không có quan hệ với Israel. Một số báo cáo cho rằng nhiều phi công Oman từng thực hiện các chuyến bay tới Tel Aviv trước vụ việc, làm dấy lên tranh luận về khoảng trống trong quá trình kiểm tra và giám sát.

Những vấn đề này đặc biệt phức tạp bởi một hãng hàng không quốc tế có thể tuyển phi công và tiếp viên từ rất nhiều quốc gia. Flydubai hiện sử dụng hàng nghìn lao động thuộc hơn 140 quốc tịch và khai thác mạng lưới rộng khắp nhiều khu vực. Vì thế, bảo đảm an ninh đối với tất cả tổ bay trên những chuyến đến Israel đòi hỏi sự phối hợp giữa hãng hàng không, quốc gia nơi hãng đặt trụ sở và phía Israel.

Nhiều câu hỏi chưa có lời giải

Một vấn đề khác đang được điều tra là liệu viên cơ phó hành động một mình hay có sự hỗ trợ từ bên ngoài.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cho rằng người này có dấu hiệu bị cực đoan hóa. Tuy nhiên, giới chức UAE và Saudi Arabia vẫn đang điều tra động cơ. Theo Reuters, đánh giá ban đầu của Israel nghiêng về khả năng cơ phó hành động một mình.

Khả năng Iran có liên quan cũng được đặt ra trong các cuộc thảo luận sau vụ việc, trong bối cảnh quan hệ Israel - Iran căng thẳng. Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 1/10 cảnh báo Tehran sẽ phải đối mặt với phản ứng cứng rắn nếu bị xác định có liên quan.

Tuy nhiên, đến nay chưa có bằng chứng công khai nào cho thấy Iran đứng sau sự cố Flydubai. Cuộc điều tra của các bên liên quan vẫn đang tiếp diễn và chưa đưa ra kết luận cuối cùng về động cơ hay khả năng có một tổ chức hoặc quốc gia bên ngoài chỉ đạo vụ việc.