Khi kinh tế biển không thể chỉ đo bằng tăng trưởng

Biển không chỉ là nguồn tài nguyên quý giá mà còn là dư địa tăng trưởng mới, mở ra những cơ hội lớn cho kinh tế xanh, năng lượng tái tạo, logistics, nuôi biển và bảo tồn đa dạng sinh học. Trong cách tiếp cận mới của thế giới, biển còn là một hệ sinh thái kinh tế - xã hội - môi trường liên kết chặt chẽ, nơi tăng trưởng phải song hành với bảo tồn tài nguyên và nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng ven biển.

Việt Nam là quốc gia biển với hơn 3.260 km bờ biển, gần một nửa dân số sinh sống tại các địa phương ven biển và nhiều trung tâm tăng trưởng kinh tế gắn trực tiếp với đại dương. Tuy nhiên, cùng với tiềm năng là áp lực ngày càng lớn: ô nhiễm nhựa đại dương, suy giảm hệ sinh thái biển, biến đổi khí hậu, nước biển dâng, xung đột không gian phát triển giữa các ngành kinh tế biển và áp lực khai thác tài nguyên quá mức.

Trong bối cảnh đó, phát triển kinh tế biển xanh không còn là lựa chọn mang tính xu hướng mà trở thành yêu cầu bắt buộc để bảo đảm tăng trưởng dài hạn và bền vững.

Song, một thách thức lớn đặt ra: làm thế nào để biết một địa phương đang phát triển kinh tế biển “xanh” đến đâu? Đâu là căn cứ để đánh giá hiệu quả chính sách, xác định điểm nghẽn và ưu tiên nguồn lực phát triển?

Đây cũng chính là vấn đề được đặt ra tại cuộc họp tham vấn kỹ thuật về “Khung phương pháp luận và xây dựng Bộ chỉ số Kinh tế Biển Xanh cấp tỉnh (VN-BEI)”, do các cơ quan quản lý, chuyên gia quốc tế và các đối tác phát triển cùng thảo luận đầu tháng 6 vừa qua. Theo các chuyên gia, nếu không có công cụ đo lường đáng tin cậy, việc quản trị biển sẽ khó đạt hiệu quả thực chất.

“Chúng ta không thể quản trị tốt những gì chúng ta không thể đo lường và định lượng”, đại diện UNDP chia sẻ.

Từ chỉ số quốc tế đến tham vọng xây dựng “thước đo Việt Nam”

Trên thế giới, nhiều khuôn khổ đo lường đã được phát triển, trong đó đáng chú ý là Chỉ số Phát triển Kinh tế Biển Xanh (BEDI) thuộc Diễn đàn các Quốc gia Quần đảo và đảo (AIS Forum), đã được 22 quốc gia áp dụng và đánh giá. Bộ chỉ số BEDI này tập trung đo lường các trụ cột cốt lõi bao gồm: quy mô hệ sinh thái, chất lượng tài nguyên, năng lực quản trị, trình độ công nghệ, đi kèm các tác động xã hội quan trọng như tính bao trùm, sự công bằng về thu nhập, đóng góp kinh tế và tỷ lệ việc làm.

Song song đó, nhiều mô hình tiên tiến khác cũng đang được thế giới nghiên cứu và thử nghiệm, từ Khung kế hoạch thực thi kinh tế biển quốc gia của Kenya, chính sách kinh tế biển của Ấn Độ, cho đến các mô hình học thuật như Chỉ số công bằng đại dương (Ocean Equity Index) và Chỉ số Quy hoạch Không gian Biển (MSP Index).

BEDI không đơn thuần đo quy mô kinh tế biển mà tiếp cận đa chiều hơn. Bộ chỉ số này đánh giá các yếu tố nền tảng như hệ sinh thái, chất lượng tài nguyên biển, năng lực quản trị và trình độ công nghệ; đồng thời xem xét các tác động xã hội như tính bao trùm, công bằng thu nhập, việc làm và đóng góp cho nền kinh tế. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy không tồn tại một “mẫu số chung” cho mọi quốc gia.

Theo chia sẻ của TS. Jeremy Hills – chuyên gia quốc tế, nhiều quốc gia như Kenya, Nam Phi hay Ấn Độ đang phát triển các mô hình riêng phù hợp với đặc thù quản trị và cấu trúc kinh tế của mình. Điểm chung là các chỉ số cần phản ánh được điều kiện kiến tạo phát triển, sự tích hợp liên ngành và khả năng giám sát tiến độ thực thi chính sách.

Vì sao Việt Nam cần VN-BEI cấp tỉnh?

Nếu được hoàn thiện và áp dụng, VN-BEI có thể trở thành một “bản đồ sức khỏe” kinh tế biển xanh của các địa phương.

Ở cấp tỉnh, bộ chỉ số này sẽ giúp các địa phương ven biển tự xác định vị trí của mình trên hành trình phát triển kinh tế biển xanh: đang mạnh ở đâu, yếu ở đâu, thiếu dữ liệu nào và cần ưu tiên chính sách gì.

Một địa phương có thể đạt tăng trưởng kinh tế biển cao nhờ khai thác tài nguyên hoặc công nghiệp ven biển, nhưng chưa chắc đã đạt chuẩn “xanh” nếu môi trường suy giảm hoặc lợi ích xã hội phân bổ không đồng đều.

Ngược lại, có địa phương không dẫn đầu về tăng trưởng kinh tế nhưng lại sở hữu nền tảng quản trị hoặc an sinh xã hội tốt, những yếu tố quan trọng để phát triển bền vững về lâu dài.

Việt Nam đang nỗ lực hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược về phát triển bền vững kinh tế biển theo tinh thần Nghị quyết số 36-NQ/TW. Trong bối cảnh nước ta đang đẩy mạnh tinh giản, sắp xếp các đơn vị hành chính và tăng cường phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho các địa phương, đòi hỏi về một công cụ quản lý, quản trị biển mang tính khoa học đã trở thành một yêu cầu khách quan, bức thiết. Chúng ta không thể quản trị tốt những gì chúng ta không thể đo lường và định lượng.

Do vậy, việc nghiên cứu, áp dụng bộ chỉ số kinh tế biển xanh trong bối cảnh Việt Nam có thể là một bước đi phù hợp trong thời gian tới. Trong thực tế, cũng đã có những bộ chỉ số tương tự sử dụng tại Việt Nam: như PEPI (chỉ số môi trường cấp tỉnh), hay PAPI (chỉ số hành chính công mà UNDP đã hỗ trợ triển khai trong thập kỷ vừa qua).

Những kết quả đầu tiên: Bức tranh nhiều gam màu của kinh tế biển xanh

Kết quả tính toán thử nghiệm ban đầu cho thấy VN-BEI cấp tỉnh được xây dựng trên 19 chỉ số và 4 trụ cột chính gồm: kinh tế, xã hội, môi trường và quản trị.

Điều đáng chú ý là bức tranh kinh tế biển xanh của các tỉnh ven biển không đồng đều. Phần lớn địa phương hiện nằm ở phân khúc trung bình, phản ánh nền kinh tế mới ở ngưỡng phát triển ban đầu và có nhiều dư địa để bứt phá.

Ở trụ cột kinh tế, các địa phương có thế mạnh về điện gió gần bờ, khai khoáng biển hoặc dịch vụ hệ sinh thái biển có xu hướng đạt điểm cao hơn. Cà Mau là một ví dụ nổi bật nhờ kết hợp giữa khai khoáng, năng lượng tái tạo biển và hệ sinh thái rừng ngập mặn.

Trong khi đó, ở trụ cột xã hội, các địa phương có tỷ lệ nghèo thấp, khả năng tiếp cận an sinh tốt và thu nhập cao như TP.HCM, Đà Nẵng, Quảng Ninh hay Hải Phòng ghi nhận kết quả nổi trội hơn.

Với trụ cột môi trường, những nơi chú trọng bảo tồn hệ sinh thái biển, kiểm soát chất thải và triển khai khu bảo tồn biển có xu hướng đạt điểm tốt hơn, trong đó có Khánh Hòa, Bà Rịa – Vũng Tàu hay Trà Vinh.

Ở khía cạnh quản trị, Quảng Ninh và Hải Phòng nổi lên nhờ khả năng ban hành chính sách, triển khai các dự án và ứng dụng công nghệ trong quản lý biển.

Dù vậy, các chuyên gia cũng lưu ý rằng đây mới chỉ là kết quả bước đầu và mang tính chỉ báo xu hướng, chưa phải bảng xếp hạng chính thức.

“Nút thắt” lớn nhất: Dữ liệu

Một bộ chỉ số tốt phụ thuộc trước hết vào chất lượng dữ liệu. Đây cũng chính là thách thức lớn nhất hiện nay đối với VN-BEI. Theo nhóm nghiên cứu, nhiều dữ liệu liên quan đến kinh tế biển hiện chưa được hạch toán riêng mà vẫn nằm trong thống kê tổng hợp của ngành. Không ít số liệu chỉ dừng ở cấp phân ngành cơ bản, gây khó khăn trong việc bóc tách phần đóng góp thực sự của kinh tế biển.

Khoảng trống dữ liệu cũng xuất hiện ở các lĩnh vực như dịch vụ hệ sinh thái biển, đất ngập nước ven biển hay dữ liệu kinh tế – xã hội đến cấp cơ sở. Một thực tế khác là nhiều chỉ số môi trường hiện vẫn chủ yếu phục vụ nghiên cứu, chưa được cập nhật định kỳ, trong khi số liệu mới nhất của nhiều lĩnh vực còn chậm.

Đo lường để kiến tạo phát triển

Kinh tế biển xanh không thể phát triển chỉ bằng các khẩu hiệu hay những chiến lược dài hạn trên giấy. Điều quan trọng là phải có công cụ theo dõi tiến độ, nhận diện điểm nghẽn và đánh giá hiệu quả chính sách.

Nếu được hoàn thiện đúng hướng, VN-BEI không chỉ là một bộ chỉ số kỹ thuật, mà còn có thể trở thành “ngôn ngữ chung” giữa trung ương và địa phương trong quản trị biển – nơi các quyết định phát triển không chỉ dựa vào tốc độ tăng trưởng, mà còn tính đến chất lượng môi trường, công bằng xã hội và năng lực quản trị.

Trong hành trình hướng tới mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia mạnh về biển, giàu từ biển, việc xây dựng một hệ thống đo lường đáng tin cậy có thể chính là bước đi nền tảng đầu tiên.