Hiện nay trên các nền tảng như TikTok, YouTube Shorts, và Facebook Reels “bùng nổ” hàng loạt các video ngắn. Bên cạnh những video mang tính chất tuyên truyền, giáo dục thì cũng xuất hiện nhiều video mang nội dung dung tục, bạo lực, bóc phốt, tin giả hoặc sai lệch đạo đức. Những video ngắn xấu độc này có thời lượng từ 15 giây đến vài phút khiến người dùng mạng xã hội, đặc biệt là giới thanh thiếu niên dễ bị cuốn vào.

Video ngắn xấu độc dễ “giữ chân” người trẻ

Từ vài phút giải trí trong các khoảng nghỉ buổi trưa hay trước khi đi ngủ buổi tối, Thu Huyền (ở Hà Nội) dần nhận ra mình có thể dành tới 30-40 phút mỗi ngày chỉ để xem video ngắn. Dù là người dùng mạng xã hội có ý thức, nhưng Huyền cũng dễ bị “cuốn” vào những video giật gân, thậm chí chưa được kiểm duyệt kỹ càng. Chỉ cần xem những nội dung này 1 lần, những chiếc video đó lại xuất hiện sau những cú cuộn tay của người dùng.

Huyền chia sẻ: “Tôi thấy video ngắn hiện rất thịnh hành. Vì nội dung ngắn, thời lượng nhanh nên thông tin được đưa ra cũng khá nhanh gọn. Tôi thấy điều này khá phù hợp với giới trẻ, nhất là khi thời gian của mọi người ngày càng bận rộn hơn”.

Tuy nhiên, Huyền cũng nhận thấy rằng bản thân mình đang dành khá nhiều thời gian để xem những video ngắn không bổ ích. Bản thân cô đang phải học cách lập lại thời gian biểu cho mình, tìm cách “cai” các nền tảng xã hội để tránh xem quá nhiều nội dung nhảm nhí.

“Tôi từng ngồi hàng giờ để xem những video, dần dần tôi thấy bản thân đã quá sa đà vào những nội dung không có ý nghĩa. Ý thức được điều đó, tôi tập bỏ dần, hễ cầm điện thoại lên mà lướt trúng video phản cảm, có nội dung dung tục là tôi sẽ lướt cho đến lúc nào xuất hiện video cần xem phục vụ cho công việc, dần dần các nền tảng cũng gợi ý những nội dung tương tự”, Huyền cho biết.

Sức khỏe tâm thần bị đe dọa từ nội dung độc hại

Theo Ths Trần Thị Thu Hà, Giám đốc dự án Hành trình Đầu đời – chương trình đào tạo kỹ năng làm cha mẹ tích cực và là Chuyên gia y tế công cộng,bản thân hình thức video ngắn không hoàn toàntiêu cực, mà nội dung của videovà tần xuất tiếp xúc thường xuyênmới là yếu tố đáng lưu ý. Những video với những phát ngôn gây sốc, dung tục hay kêu gọi những hành vi phản cảm sẽ tác động rất lớn đến người xem.

Một nghiên cứu của Đại học Stanford, Mỹ, với nhóm thanh thiếu niên từ 18 đến 24 tuổi cho thấy, những người xem TikTok nhiều -thời điểm TikTok mới ra đời có một số ảnh hưởng đáng chú ý. Đó là khả năng tập trung và kết quả học tập của các em bị giảm sút, ảnh hưởng đến giấc ngủ, một số em xuất hiện cảm giác cô đơn, cảm thấy mình thấp kém... Đây là những vấn đề ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe tâm thần.

“Ngoài ra, nhiều em hình thành một hội chứng gọi là “hội chứng lướt”. Các em cứ lướt từ kênh này sang kênh khác, kể cả khi xem tivi hoặc xem bất kỳ nội dung gì cũng phải lướt. Đang ngồi học bài, cứ khoảng 15 phút sau lại phải chuyển sang xem rồi quay lại học. Điều này ảnh hưởng rất nhiều đến khả năng thành công của trẻ sau này”, bà Hà chia sẻ.

Một ảnh hưởng nữa là về mặt tư duy. Não bộ thường phản ứng mạnh với những điều bất thường, gây sốc hoặc mang tính đe dọa hơn các nội dung trung tính. Do đó, các video cực đoan thường dễ thu hút sự chú ý và giữ chân người xem lâu hơn, và có thể gâynghiện. Chúng ta đều biết cơ chế nghiện là một khi đã sử dụng, đã tham gia vào thì ngày càng phải gia tăng “liều”. Người xem sẽ phải xem những nội dung sốc hơn để cảm thấy thỏa mãn cho bản thân.

Đó còn là vấn đề về sức khỏe tâm thần. Nghiên cứu của Stanford cũng cho thấy những trẻ em xem các video ngắn độc hại, xem video ngắn trên 3 giờ mỗi ngày có xác suất gặp các vấn đề về sức khỏe tâm trí cao hơn gấp hai lần so với những em không xem hoặc xem ít hơn.

Những em đó có nguy cơ căng thẳng, nguy cơ trầm cảm, nguy cơ tự làm hại bản thân, nguy cơ tham gia vào các hành vi bắt nạt trực tuyến hoặc cổ súy cho những tư tưởng độc hại, cổ súy cho sự phân biệt đối xử cao hơn rất nhiều.

“Chúng ta biết rằng ở độ tuổi vị thành niên, khi có những tư tưởng đó, chúng sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển nhân cách của trẻ sau này và vô cùng nguy hiểm cho toàn xã hội”, Ths Hà nói.

Không cấm đoán, cần dạy trẻ kỹ năng tự sàng lọc

Trước sự bùng nổ của mạng xã hội, việc giúp trẻ định hướng, nhận diện đâu là nội dung xấu độc để tránh phụ thuộc rất lớn vào người lớn – tấm gương phản chiếu của trẻ. Những gì chúng ta làm và nói đều có tác động đến con, trong đó hành động của người lớn có ảnh hưởng nhiều hơn lời nói.

Do đó, ba mẹ cũng phải tự kiểm soát bản thân mình, tăng cường đối thoại với con nhiều hơnthông qua trò chuyện với con về nội dung các em xem, dạy kỹ năng nhận diện tin giả, nội dung thao túng cảm xúc và các hành vi lệch chuẩn trên mạng. Về phía nhà trường, đây là nơi cần dạy cho các em kỹ năng phân biệt đúng sai, trang bị năng lực số, kiến thức về sức khỏe tâm thần, giúp các em hiểu sức khỏe tâm thần của mình bị ảnh hưởng như thế nào để tự phát hiện sớm, tự sàng lọc, tự phòng ngừa.

“Đối với các nền tảng mạng xã hội, tôi nghĩ trách nhiệm của họ là phải xem lại các thuật toán của mình. Đừng viral, đừng đề xuất mạnh mẽ những thứ dung tục, những thứ độc hại, những thứ có thể kích thích các em tự gây hại bản thân”, bà Hà nói.

Tuy nhiên để các nền tảng mạng xã hội tuân thủ điều đó, Ths Hà cho rằng vai trò của Nhà nước, của pháp luật rất quan trọng. Pháp luật phải có các khung hành lang pháp lýđể làm sao ngăn ngừa những công ty kia thu lợi thông qua việc khuyến khích các video độc hại.

Các nền tảng của Nhà nước cũng cần truyền thông rộng rãi các kiến thức về kỹ thuật số, về nền tảng số cho toàn bộ cộng đồng, không chỉ trẻ em mà còn cả cha mẹ nữa. Đồng thời thúc đẩy các phong trào sống lành mạnh tạo thêm những hoạt động tích cực để trẻ em có thêm lựa chọn thay vì sa đà vào những nội dung độc hại trên mạng xã hội.

Theo Ths Hà, nhiệm vụ của chúng ta không phải là ngăn cấm. Nhiệm vụ của chúng ta là phải cùng phối hợp, cùng chung tay giúp cho các con có được kỹ năng tự sàng lọc, tự phòng ngừa, tự biết phân biệt đúng sai, biết tránh xa hoặc giảm thiểu những ảnh hưởng không tốt đến đời sống của mình.