Việc một con chip xử lý tân tiến của nhà sản xuất Mỹ Nvidia trong vũ khí của Nga đang gây ngạc nhiên lớn. Trong quá trình phân tích một tên lửa hành trình S-71M Monochrome của Nga bị rơi hoặc phá hủy, Cơ quan Tình báo Quân sự Ukraine (HUR) ngày 12/8 phát hiện một bộ xử lý Nvidia Jetson Orin NX với bộ nhớ 16 GB. Đây được cho là chip Nvidia mạnh nhất mà cơ quan này từng tìm thấy trong một vũ khí Nga.

Đáng chú ý hơn, theo thông tin trên linh kiện, bộ xử lý này được sản xuất vào tháng 3/2025 - thời điểm đã nhiều năm kể từ khi Nvidia rút khỏi thị trường Nga. Phát hiện này một lần nữa đặt ra câu hỏi về cách Nga tiếp cận các linh kiện công nghệ cao trong bối cảnh bị phương Tây áp đặt hàng loạt biện pháp trừng phạt và kiểm soát xuất khẩu.

Tên lửa nhận con chip của ô tô và robot

Jetson Orin NX vốn không phải linh kiện được thiết kế riêng cho vũ khí. Nvidia phát triển dòng Jetson Orin cho các ứng dụng như trí tuệ nhân tạo (AI), thị giác máy tính, robot và hệ thống tự hành.

Theo thông số do Nvidia công bố, Jetson Orin NX có thể đạt năng lực tính toán AI tới 157 nghìn tỷ phép tính mỗi giây (157 TOPS). Bộ xử lý này sử dụng 8 lõi ARM Cortex-A78AE, GPU kiến trúc Ampere với 1.024 nhân đổ bóng, cùng 32 nhân Tensor và các bộ tăng tốc học sâu chuyên dụng. Sức mạnh tính toán nói trên vượt xa những bộ máy tính giá rẻ mà Ukraine từng phát hiện trong các vũ khí Nga. HUR cho biết cơ sở dữ liệu của cơ quan này hiện ghi nhận 9 trường hợp vũ khí Nga sử dụng chip Nvidia. Những linh kiện trước đây chủ yếu là các bộ xử lý Tegra X2 có năng lực thấp hơn đáng kể.

Việc Jetson Orin NX xuất hiện trong S-71M vì thế đặc biệt đáng chú ý. Nó cho thấy Nga không chỉ tiếp tục sử dụng linh kiện điện tử nước ngoài mà còn tiếp cận được những bộ xử lý có năng lực tính toán đủ lớn để thực hiện các tác vụ AI ngay trên phương tiện.

Tuy nhiên, các chuyên gia vũ khí cho rằng, chưa đủ bằng chứng kết luận S-71M chắc chắn đã sử dụng AI để tự lựa chọn mục tiêu. HUR chưa công bố chính xác Jetson Orin NX đảm nhiệm chức năng nào trong tên lửa. Theo các chuyên gia Ukraine, về mặt kỹ thuật, bộ xử lý này có thể hỗ trợ xử lý hình ảnh từ camera, nhận dạng vật thể hoặc các tác vụ tính toán khác, nhưng chưa có bằng chứng công khai cho thấy nó trực tiếp thực hiện toàn bộ quá trình nhận dạng và tấn công mục tiêu.

Bước phát triển của chiến tranh bằng thuật toán

Điểm đáng chú ý nằm ở chính cấu trúc của S-71M Monochrome. Theo các nguồn được cung cấp, S-71M được phóng từ tiêm kích Su-57 và được xếp vào nhóm phương tiện bay không người lái. Thiết kế của nó hướng tới khả năng hoạt động khó bị phát hiện hơn, đồng thời có khả năng tìm kiếm mục tiêu.

Trong một hệ thống như vậy, năng lực tính toán tại chỗ có ý nghĩa rất lớn.

Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một trung tâm chỉ huy bên ngoài để truyền dữ liệu về và chờ xử lý, một nền tảng có bộ xử lý mạnh có thể thực hiện nhiều tác vụ ngay trên phương tiện: xử lý hình ảnh từ camera, nhận dạng đặc điểm của mục tiêu, theo dõi vật thể đang di chuyển hoặc hỗ trợ hệ thống dẫn đường.

Đây chính là một trong những hướng phát triển quan trọng của chiến tranh hiện đại: đưa ngày càng nhiều năng lực “nhận biết - quyết định - hành động” tích hợp trực tiếp vào vũ khí.

Nếu xu hướng này tiếp tục, ranh giới giữa tên lửa hành trình, UAV cảm tử và phương tiện chiến đấu tự hành sẽ ngày càng trở nên mờ nhạt. Vũ khí không chỉ bay tới tọa độ được lập trình trước mà có thể có khả năng nhận biết môi trường xung quanh và điều chỉnh hành trình dựa trên dữ liệu thu được trong quá trình hoạt động.

Tuy nhiên, phát hiện một chip AI trong vũ khí không đồng nghĩa với việc toàn bộ vũ khí đã đạt mức tự chủ cao. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào cảm biến, phần mềm, thuật toán, dữ liệu huấn luyện, hệ thống dẫn đường và khả năng chống tác chiến điện tử. Đây là những yếu tố mà các thông tin được công bố hiện chưa hé lộ đầy đủ.

“Lỗ hổng” trong kiểm soát công nghệ của phương Tây

Phát hiện của Ukraine cũng cho thấy một vấn đề khó giải quyết hơn: kiểm soát xuất khẩu không đồng nghĩa với việc cắt đứt hoàn toàn nguồn cung công nghệ.

Nvidia đã rút khỏi thị trường Nga và không được phép trực tiếp cung cấp nhiều loại chip tiên tiến cho Nga. Nhưng Jetson Orin NX lại thuộc nhóm linh kiện thương mại, được thiết kế chủ yếu cho ô tô, robot và các hệ thống phát triển AI. Tính chất lưỡng dụng của linh kiện này khiến nó có thể đi lọt qua các vòng kiểm soát gắt gao. Đây chính là điểm yếu của hệ thống trừng phạt mà phương Tây dựng lên nhằm vào Nga.

Một linh kiện quân sự chuyên dụng thường nằm trong chuỗi cung ứng được kiểm soát chặt chẽ. Trong khi đó, một bộ xử lý thương mại có thể được mua thông qua các nhà phân phối, đại lý, thị trường thiết bị cũ hoặc các mạng lưới trung gian ở nước thứ ba.

Nvidia cho biết công ty không thể kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng. Theo hãng, nếu phát hiện cửa hàng hoặc nhà phân phối vi phạm quy định xuất khẩu và cung cấp sản phẩm cho Nga, Nvidia có thể chấm dứt hoạt động bán hàng với những đơn vị đó.

Nhưng chính đặc tính “thương mại” của Jetson Orin NX khiến việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn. Một sản phẩm được bán hợp pháp cho mục đích nghiên cứu AI, phát triển robot hoặc máy tính dành cho nhà phát triển có thể cuối cùng được chuyển hướng sang mục đích quân sự.

Đây không phải trường hợp cá biệt. Ukraine cho biết trong các vũ khí Nga mà nước này từng thu giữ hoặc phân tích, họ đã tìm thấy hàng loạt linh kiện nước ngoài khác. Trong đó có hệ thống dò radar thụ động trên UAV Geran-2, camera Trung Quốc trên Geran-4 và các linh kiện thuộc hệ thống đầu dò của tên lửa đạn đạo phóng từ trên không Kinzhal.

Những phát hiện này cho thấy Moscow đã xây dựng một mạng lưới cung ứng phức tạp để duy trì khả năng tiếp cận công nghệ bên ngoài.

Bài toán mới với cuộc chiến công nghệ

Điều đáng chú ý là Nga không nhất thiết phải tự sản xuất toàn bộ công nghệ cần thiết để duy trì năng lực vũ khí hiện đại. Họ chỉ cần tiếp cận được những linh kiện then chốt, sau đó tích hợp chúng với phần cứng, phần mềm và hệ thống vũ khí trong nước. Nhờ đó, Moscow vẫn có thể duy trì quá trình nâng cấp.

Điều này đặt ra thách thức mới cho phương Tây. Nếu mục tiêu của các biện pháp trừng phạt là khiến Nga không thể tiếp cận công nghệ tiên tiến, thì việc phát hiện Jetson Orin NX sản xuất năm 2025 trong một tên lửa Nga cho thấy khâu yếu không nhất thiết nằm ở nhà sản xuất mà có thể nằm ở toàn bộ chuỗi phân phối toàn cầu.

Vấn đề càng phức tạp khi những công nghệ có giá trị quân sự ngày càng được ứng dụng nhiều trong các lĩnh vực mà nhà sản xuất chưa từng nghĩ tới. Chip AI, camera độ phân giải cao, bộ xử lý đồ họa, cảm biến và thiết bị liên lạc đều có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự.

Vì vậy, cuộc chiến công nghệ không còn đơn giản là ngăn một quốc gia mua một loại chip. Đó là cuộc đấu giữa kiểm soát chuỗi cung ứng và khả năng thích nghi của mạng lưới mua bán xuyên biên giới.

AI đã là một “mặt trận” của cuộc xung đột Nga - Ukraine

Vai trò của chip Nvidia trong tên lửa S-71M của Nga có ý nghĩa lớn hơn giá trị của một linh kiện đơn lẻ.

Chiến trường Ukraine đã chứng kiến tốc độ phát triển và ứng dụng chưa từng có của UAV, từ những thiết bị giá rẻ sử dụng linh kiện thương mại đến các hệ thống ngày càng có khả năng tự động hóa cao. Cả Nga và Ukraine đều đang tìm cách nâng cao khả năng phát hiện mục tiêu, chống gây nhiễu, tự dẫn đường và hoạt động trong môi trường tác chiến điện tử khắc nghiệt.

Trong bối cảnh đó, năng lực tính toán trở thành một thành phần của sức mạnh quân sự, tương tự động cơ, đầu đạn hay hệ thống dẫn đường.

Nếu những bộ xử lý như Jetson Orin NX thực sự được tích hợp ngày càng sâu vào vũ khí Nga, điều đó có thể báo hiệu một bước chuyển từ “vũ khí có điều khiển” sang “vũ khí có khả năng nhận biết” và có thể cả “biết tư duy” một ngày nào đó. Khi đó, lợi thế trên chiến trường không chỉ phụ thuộc vào bên nào có nhiều tên lửa và UAV hơn, mà còn phụ thuộc vào bên nào có khả năng biến dữ liệu thu thập được thành quyết định hành động nhanh hơn.

Tuy nhiên, phát hiện hiện nay mới chỉ là một dấu hiệu, chưa có đủ bằng chứng để kết luận Nga đã triển khai rộng rãi vũ khí tự chủ dựa trên AI.

Dù vậy, một điều đã trở nên rõ ràng: trong cuộc chiến Nga-Ukraine, cuộc đua giành ưu thế không chỉ diễn ra trên bầu trời hay mặt đất, mà còn diễn ra bên trong từng chi tiết rất nhỏ của từng đơn vị vũ khí. Chitiết đó có thể là một con chip.

Bên cạnh đó, việc một bộ xử lý AI thương mại của Mỹ xuất hiện trong một tên lửa Nga cho thấy: việc kiểm soát công nghệ quân sự trong thời đại AI đang trở thành một bài toán ngày càng khó khăn đối với phương Tây.