Châu Âu nóng lên bất thường, nhanh hơn các lục địa khác

Đợt nắng nóng kỷ lục thứ hai trong vòng một tháng qua ở Tây Âu phù hợp với một xu hướng đáng báo động: Trong ba thập kỷ qua, châu Âu đã nóng lên nhanh hơn bất kỳ lục địa nào khác.Nhiệt độ trung bình ở đây đã tăng khoảng 0,56 độ C mỗi thập kỷ kể từ giữa thập niên 1990, gấp hơn hai lần tốc độ ấm lên trên toàn thế giới, theo Copernicus - cơ quan giám sát khí hậu của Liên minh châu Âu (EU).

Khí thải carbon dioxide (CO2) và các khí gây hiệu ứng nhà kính khác từ hoạt động của con người đang thúc đẩy gia tăng nhiệt độ dài hạn của hành tinh, điều này khiến các đợt sóng nhiệt đạt đến mức độ nghiêm trọng và kéo dài ngày càng cao.

Nhưng các yếu tố địa phương quyết định cách phân bổ lượng nhiệt dư thừa đó trên khắp thế giới cũng như lý do nhiệt độ lại tăng nhanh hơn ở một số nơi so với những nơi khác. Ví dụ, ở những vùng viễn bắc của châu Âu, bầu khí quyển ấm hơn đang làm tan chảy băng biển từng bao phủ những vùng rộng lớn của Bắc cực. Điều đó khiến bề mặt đại dương trở nên trần trụi, tối màu hơn và dễ hấp thụ năng lượng mặt trời, làm trầm trọng thêm hiện tượng nóng lên ở bên trong và xung quanh khu vực Bắc Địa cầu.

Kiểm soát ô nhiễm cũng là một yếu tố đằng sau tốc độ nóng lên nhanh chóng của châu Âu, theo tờ New York Times. Việc hạn chế khí thải công nghiệp mặc dù tốt cho phổi của người dân châu Âu nhưng cũng làm giảm lượng các hạt trong không khí gọi là sol khí (aerosol) - những hạt này có thể phản xạ bức xạ mặt trời trở lại vũ trụ.

Lượng tuyết trên mặt đất cũng ít hơn, khiến việc phản xạ năng lượng mặt trời cũng kém đi. Theo Copernicus, năm ngoái (2025) lượng đất phủ tuyết ở châu Âu ngay lúc đạt đỉnh trong hàng năm vẫn thấp hơn mức trung bình khoảng 1/3. Kết quả là đất đai lộ thiên nhiều hơn và có thể hấp thụ nhiệt, đặc biệt là ở Scandinavia và ở phần châu Âu của Nga.

Những thay đổi trên đất liền và trên biển này cũng đang làm thay đổi cách không khí di chuyển bên trên châu Âu, theo những cách có thể khiến các đợt nắng nóng gay gắt như tuần này trở nên thường xuyên hơn.

Sự chênh lệch nhiệt độ giữa xích đạo nóng và cực Bắc lạnh là yếu tố chính ảnh hưởng đến thời tiết trên khắp Bắc Bán cầu. Nhưng khi lượng tuyết trên mặt đất ở châu Âu giảm mỗi mùa xuân và băng ngoài khơi cũng giảm, khoảng cách nhiệt độ đó sẽ thu hẹp lại. Các nhà khoa học đã chỉ ra trong một nghiên cứu năm 2020 rằng điều này có thể làm thay đổi dòng xiết (còn gọi là dòng tia hay dòng phản lực), tức là vành đai gió tây mạnh điều phối thời tiết, theo những cách tạo ra những đợt nắng nóng kéo dài vào mùa hè trên lục địa.

Dòng xiết tách đôi - sát thủ đáng sợ

Các nhà khoa học cũng phát hiện ra, trong những thập kỷ gần đây, dòng xiết thường xuyên tách thành hai nhánh trên châu Âu, tạo ra một vùng gió yếu nơi nhiệt độ có thể bị giữ lại trong nhiều ngày,.

Thông thường, dòng xiết giữ cho không khí mát mẻ từ Đại Tây Dương thổi vào châu Âu. Nhưng khi dòng xiết này tách ra, không khí áp suất cao giữa hai nhánh sẽ làm thay đổi hướng di chuyển bình thường của các front thời tiết (diện thời tiết giữa các khối không khí). Điều đó có thể biến vài ngày hè nóng bức thông thường thành một đợt nắng nóng kéo dài nhiều tuần, với những hậu quả chết người.

Trong một nghiên cứu năm 2022, giới nghiên cứu phát hiện ra rằng hầu hết sự gia tăng gần đây về tần suất và cường độ của các đợt nắng nóng ở Tây Âu đều liên quan đến việc các mô hình “dòng khí kép” này kéo dài hơn. Tuy nhiên, vẫn chưa rõ liệu những thay đổi do con người gây ra cho khí hậu có làm cho các dòng khí kép trở nên dai dẳng hoặc thường xuyên hơn hay không.

Trong đợt nắng nóng năm 2003 khiến tới 70.000 người tử vong trên khắp châu Âu, dòng khí kép đã kéo dài tới 29 ngày. Mặc dù đợt nắng nóng tuần này không kéo dài lâu như vậy, nó cũng đã phá vỡ các kỷ lục, không phải bằng những sự gia tăng nhỏ mà bằng những bước nhảy lớn.

Các nhà khoa học đã bắt đầu phân tích nhiệt độ tuần này ở Pháp, Anh và những nơi khác để ước tính mức độ có khả năng xảy ra một đợt nắng nóng với cường độ như vậy do sự nóng lên toàn cầu do con người gây ra.

Bà Lizzie Kendon, một nhà khoa học khí hậu tại Đại học Bristol ở Anh, nói: “Chúng tôi dự đoán nhiệt độ sẽ tăng lên và các kỷ lục về nhiệt độ sẽ bị phá vỡ do biến đổi khí hậu”. Theo bà Kendon, điều “bất thường” nhất trong tuần này là các kỷ lục trước đó đang bị phá vỡ với biên độ rất lớn. Và vẫn còn vài ngày nắng nóng gay gắt nữa.