Cuộc chiến trong không gian được dự báo là nơi các tài sản không gian thương mại trở thành mục tiêu gây sức ép trong xung đột. Người ta cũng đặt ra câu hỏi về cách Mỹ và Lực lượng Không gian Mỹ (USSF) sẽ phản ứng trước những hành động tương tự.

Theo báo cáo của công ty theo dõi không gian LeoLabs, trong khoảng thời gian từ ngày 15-19/10, vệ tinh Nga COSMOS 2612 đã thực hiện các thao tác cơ động có chủ đích nhằm tiếp cận vệ tinh ICEYE-X36 của Phần Lan.

Thay vì bay ngang qua theo quỹ đạo thông thường, COSMOS 2612 được cho là đã điều chỉnh quỹ đạo để di chuyển song hành, bám theo và bay vòng quanh vệ tinh ICEYE, có thời điểm tiếp cận ở khoảng cách chỉ 500 m.

Báo cáo của LeoLabs cho biết vệ tinh Nga đã dành nhiều tháng điều chỉnh quỹ đạo trước khi nhanh chóng rút ngắn khoảng cách với mục tiêu. Sau đó, COSMOS 2612 liên tục cơ động quanh vệ tinh Phần Lan, trước khi đột ngột chấm dứt hoạt động tiếp cận và di chuyển ra xa trong các ngày 18-19/10.

LeoLabs mô tả sự việc là một cuộc tiếp cận có chủ đích giữa một phương tiện của bên đối địch với tài sản của bên còn lại trên quỹ đạo, đồng thời nhận định hoạt động này đòi hỏi khả năng dẫn đường chính xác và các cảm biến trên vệ tinh.

ICEYE từ chối bình luận chi tiết về vụ việc. Một người phát ngôn công ty cho biết ICEYE nắm được tình hình và đang theo dõi sát sao, đồng thời nhấn mạnh kiến trúc chòm vệ tinh của doanh nghiệp được thiết kế để duy trì tính liên tục và khả năng chống chịu.

Thử nghiệm năng lực hay thông điệp cảnh báo?

Mục đích thực sự của hoạt động áp sát hiện chưa được xác định. Trong cuộc thảo luận trực tuyến do Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) tổ chức ngày 21/10, các chuyên gia cho rằng chưa đủ thông tin để kết luận Nga muốn đạt được điều gì thông qua động thái này.

Greg Gillinger, Phó Chủ tịch cấp cao phụ trách chiến lược và phát triển tại công ty Integrity ISR, nhận định đây là hành động bất thường và có thể nhằm gửi thông điệp tới doanh nghiệp Phần Lan.

Trong khi đó, Clayton Swope, Phó Giám đốc Dự án An ninh Hàng không vũ trụ của CSIS, cho rằng không thể xem sự việc là một hành động vô hại. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh hiện chưa rõ Nga có đạt được mục tiêu mà nước này mong muốn hay không.

Một giả thuyết khác là Moscow muốn phát tín hiệu cảnh báo nhằm ngăn cản các doanh nghiệp thương mại tiếp tục hỗ trợ Ukraine. Đại tá Không quân Mỹ đã nghỉ hưu Jennifer Reeves, chuyên gia nghiên cứu tại Viện Mitchell về sức mạnh hàng không vũ trụ, cho rằng thời điểm diễn ra vụ áp sát, sau khi lãnh đạo Mỹ công khai đề cập đến vũ khí kiểm soát không gian trên quỹ đạo, có thể mang ý nghĩa răn đe hoặc gây ảnh hưởng.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đây mới chỉ là những khả năng được đặt ra. Chưa có bằng chứng xác nhận động cơ cụ thể của Nga.

Vụ việc cho thấy tầm quan trọng ngày càng tăng của các vệ tinh thương mại đối với hoạt động quân sự. Đây là những tài sản vốn phục vụ mục đích dân sự hoặc thương mại, nhưng đồng thời cung cấp dữ liệu quan sát, thông tin liên lạc và các năng lực hỗ trợ tác chiến. Điều này khiến chúng có thể trở thành đối tượng gây sức ép trong khủng hoảng, dù không phải là tài sản quân sự trực tiếp của một quốc gia.

Mỹ lo phương án phòng vệ

Vụ việc diễn ra trong bối cảnh Lực lượng Không gian Mỹ tăng cường năng lực nhận biết và bảo vệ các tài sản trên quỹ đạo.

Năm 2025, Văn phòng Năng lực nhanh của USSF khởi động một dự án phát triển các cảm biến nhận biết mối đe dọa, có khả năng cảnh báo cho đơn vị vận hành vệ tinh khi xuất hiện vật thể nguy hiểm tiếp cận ở khoảng cách gần. Những hệ thống như vậy có thể giúp các nhà khai thác phát hiện tình huống tương tự vụ COSMOS 2612 và ICEYE-X36.Tuy nhiên, phát hiện một vệ tinh đang ở đâu chưa đồng nghĩa với việc hiểu rõ nó đang làm gì hoặc có ý định gì.

Bà Jennifer Reeves nhận định Mỹ đã đạt tiến bộ đáng kể trong việc theo dõi quỹ đạo và các vật thể không gian thông qua mạng lưới cảm biến cùng những công cụ hiện đại. Dù vậy, Lầu Năm Góc cần xây dựng các phương án bảo vệ chặt chẽ hơn đối với cả tài sản quân sự lẫn thương mại.

Theo bà, Mỹ cần thường xuyên diễn tập các kịch bản vệ tinh bị áp sát hoặc có dấu hiệu đe dọa, đồng thời đưa các đồng minh và đối tác thương mại vào quá trình chuẩn bị. Những bài tập này phải làm rõ khả năng xác định nhanh diễn biến sự việc, phân biệt sự cố với hành động có chủ đích và đánh giá mức độ tin cậy khi quy trách nhiệm cho một bên.

Một hướng đi khác đang được một số quốc gia xem xét là phát triển vệ tinh bảo vệ, thường được gọi là vệ tinh “hộ vệ”. Theo báo cáo tháng 4 của Secure World Foundation, Đức, Ấn Độ, Pháp và Nhật Bản đang phát triển hoặc lên kế hoạch sở hữu những năng lực như vậy nhằm bảo vệ tài sản không gian trước các hành vi xâm nhập.

Tuy nhiên, ông Swope cho rằng các quốc gia cần làm rõ mục đích và giới hạn hoạt động của những vệ tinh hộ vệ để tránh khiến các hoạt động bảo vệ bị hiểu nhầm thành hành động gây hấn.

Gia tăng nguy cơ vì thiếu quy tắc ứng xử

Theo các chuyên gia, một thách thức lớn hơn nằm ở việc chưa có hướng dẫn đủ rõ ràng về những hành vi nào trên quỹ đạo cần được coi là hành động gây hấn và khi nào cần có biện pháp đáp trả.

Chuyên gia Jennifer Reeves cho rằng việc xác định ngưỡng phản ứng không nên chỉ do Lực lượng Không gian Mỹ quyết định mà cần có định hướng từ lãnh đạo cấp quốc gia, bởi các hành động quân sự trên quỹ đạo có thể gây ra hậu quả lâu dài.

Một cuộc tấn công phá hủy vệ tinh có thể tạo ra mảnh vỡ không gian, gây nguy hiểm cho những vệ tinh khác và làm phức tạp hoạt động của nhiều quốc gia. Ngược lại, nếu không phản ứng trước các hành vi bị coi là đe dọa, những hành động tương tự có thể tiếp tục diễn ra.

“Chúng ta không muốn phải suy nghĩ về những vấn đề này ngay khi đang phải xử lý chúng trong thực tế”, bà Reeves cảnh báo, đồng thời nhấn mạnh rằng một quyết định sai lầm hoặc hành động thù địch trong không gian có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng.

Vụ COSMOS 2612 áp sát ICEYE-X36 vì thế không chỉ là một sự cố giữa hai vệ tinh. Sự việc phản ánh thách thức mới đối với an ninh không gian: khi các hệ thống thương mại ngày càng gắn chặt với hoạt động quân sự, việc bảo vệ chúng, xác định ý đồ của đối phương và thiết lập ngưỡng phản ứng phù hợp sẽ trở thành những vấn đề chiến lược mà Mỹ cùng các đồng minh cần sớm giải quyết.