Sau hơn 4 năm giao tranh với Nga, Ukraine đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng các hệ thống phòng thủ tên lửa MIM-104 Patriot do Mỹ sản xuất. Đây là một trong những khí tài quan trọng giúp Kiev bảo vệ các thành phố và cơ sở hạ tầng trọng yếu trước tên lửa đạn đạo của Nga.

Ukraine tìm cách hiện đại hóa S-300

Trong bối cảnh kho tên lửa đánh chặn Patriot suy giảm nhanh chóng và có thể mất nhiều năm để bổ sung, Kiev đang tìm cách hiện đại hóa các hệ thống phòng không chiến lược S-300 có từ thời Liên Xô, đồng thời phát triển tên lửa đánh chặn mới cho các tổ hợp này trong khuôn khổ một dự án hợp tác với Mỹ.

Ukraine đã phát triển đáng kể năng lực đối phó với máy bay không người lái (UAV). Tuy nhiên, khả năng phòng thủ trước tên lửa đạn đạo của Kiev vẫn hạn chế hơn đáng kể. Đây là một trong những điểm yếu mà Nga có thể khai thác.

Một trong những giải pháp Kiev đang triển khai để thu hẹp khoảng trống năng lực này là hiện đại hóa các hệ thống S-300 cũ, vốn được thừa hưởng từ Liên Xô, đồng thời chế tạo các loại tên lửa đánh chặn mới.

“Hiện đang có một nỗ lực hợp tác giữa Mỹ và Ukraine nhằm cải tiến hoặc nâng cấp các tên lửa S-300 cũ hoặc những biến thể mới hơn của dòng S-300 để tăng cường năng lực tác chiến”, cựu Đại tá Lục quân Mỹ Robert Hamilton cho biết.

Theo ông Hamilton, hệ thống nâng cấp dự kiến được đưa vào hoạt động vào cuối năm nay. Tuy nhiên, sản lượng ban đầu được dự báo chỉ ở mức khoảng 100 đến vài trăm tên lửa mỗi năm.

Trước khi tiếp nhận những tổ hợp Patriot đầu tiên do Mỹ, Đức và Hà Lan cung cấp từ tháng 4/2023, Ukraine chủ yếu dựa vào các hệ thống S-300 chiến lược để đối phó với lực lượng không quân Nga có quy mô và năng lực vượt trội. Tuy nhiên, nguồn tên lửa đánh chặn dành cho các tổ hợp này cũng có giới hạn.

“S-300 hoạt động rất hiệu quả”, Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine khi đó là ông Oleksii Reznikov phát biểu vào cuối năm 2022. Theo ông Reznikov, vấn đề là Ukraine không sản xuất được tên lửa cho S-300 và phải phụ thuộc vào nguồn dự trữ sẵn có.

Khi xung đột bắt đầu, Ukraine vẫn vận hành các biến thể S-300PT và S-300PS cũ hơn từ thời Liên Xô, lần lượt được đưa vào biên chế từ cuối những năm 1970 và giữa những năm 1980.

Đầu tháng 4/2023, một báo cáo cho biết kho tên lửa dành cho các hệ thống S-300 và Buk của Ukraine, vốn đảm nhiệm phần lớn năng lực phòng không chống máy bay chiến đấu và máy bay ném bom Nga, có nguy cơ cạn kiệt.

Phương Tây đã bắt đầu chuyển giao các hệ thống Patriot hiện đại hơn cho Ukraine vào thời điểm đó và Kiev nhanh chóng đưa vào sử dụng. Tuy nhiên, hơn 3 năm sau, nguồn tên lửa đánh chặn dành cho Patriot cũng đang chịu sức ép lớn. Hiện chưa rõ khi nào Kiev có thể nhận đủ các lô tên lửa thay thế hoặc triển khai năng lực sản xuất tên lửa đánh chặn trong nước theo các thỏa thuận chuyển giao công nghệ.

Cuối năm 2025, Na Uy đã đồng ý tài trợ kinh phí mua tên lửa đánh chặn S-300 cho Ukraine. Việc bổ sung kịp thời nguồn tên lửa có thể giúp Kiev duy trì năng lực phòng không trong thời gian chờ các tên lửa đánh chặn nâng cấp do nước này phát triển bắt đầu được sản xuất, tích hợp vào hệ thống và đưa vào sử dụng.

Lý do Hy Lạp chưa sẵn sàng chuyển giao S-300 cho Kiev

Một trường hợp đáng chú ý là Hy Lạp -một thành viên NATO, hiện vẫn sở hữu biến thể S-300PMU-1 tương đối hiện đại cùng kho tên lửa đánh chặn được mua từ cuối những năm 1990. Về lý thuyết, những khí tài này có thể hỗ trợ Ukraine, nhưng khả năng Athens chuyển giao các tổ hợp hoặc tên lửa S-300 cho Kiev được đánh giá là rất thấp vì nhiều lý do.

Một trong những lý do đầu tiên là Hy Lạp ra điều kiện nếu nước này chuyển giao S-300 cho Ukraine thì họ phải được cung cấp kịp thời các hệ thống Patriot. Tuy nhiên, khả năng này hiện không cao do nguồn cung Patriot đang chịu nhiều sức ép.

Bên cạnh đó, Nga từng cảnh báoHy Lạp không chuyển giao S-300 cho Ukraine, đồng thời cho rằng Athens cần có sự đồng ý của Nga nếu muốn chuyển giao các hệ thống tên lửa này cho bên thứ ba. Nga rõ ràng không muốn Ukraine tiếp nhận những hệ thống phòng không có năng lực chiến lược như S-300.

Về chính trị, ông Tzogopoulos - nhà nghiên cứu tại Trung tâm quốc tế Européenne (CIFE) cho rằng, quan hệ giữa Hy Lạp và Ukraine đang “khá căng thẳng” sau một sự cố gần đây trên vùng biển Hy Lạp.

Ông Tzogopoulos cho biết hồi tháng 5, giới chức Hy Lạp phát hiện một xuồng không người lái (USV) của Ukraine gần đảo Lefkada. Phương tiện này được cho là có thể đã được Kiev sử dụng nhằm tấn công các tàu chở dầu vận chuyển dầu xuất khẩu của Nga.

“Bộ Ngoại giao Ukraine đã phải công khai xin lỗi Hy Lạp ngay sau sự việc đó”, ông Tzogopoulos nói.

Theo chuyên gia này, ngoài sự cố trên biển, chính quyền Hy Lạp cũng lo ngại về việc quan hệ ngày càng gần gũi giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Ukraine có thể ảnh hưởng đến triển vọng hợp tác quốc phòng giữa Athens và Kiev, trong đó có kế hoạch cùng phát triển xuồng không người lái.

“Các điều kiện do Kiev đưa ra không thu hút được sự chú ý tại Athens”, ông nhận định.

Ông Tzogopoulos cho rằng dù Hy Lạp vẫn duy trì lập trường phản đối chiến dịch quân sự của Nga tại Ukraine, Athens nhận thấy việc ủng hộ Kiev không phải lúc nào cũng nhận được sự đáp lại tương xứng về lợi ích quốc gia.

“Hy Lạp tỏ ra hoài nghi về việc chuyển giao các hệ thống S-300PMU-1 cho Ukraine và việc phải đối mặt với phản ứng từ Nga. Trong khi EU đang tìm cách tái thiết lập quan hệ với Nga, Athens không có lý do để đẩy quan hệ với Moscow xuống mức thấp hơn nữa”.

Theo ông Tzogopoulos, về mặt kỹ thuật vẫn có những phương án để chuyển giao các hệ thống S-300 của Hy Lạp cho Ukraine thông qua Mỹ hoặc Na Uy. Tuy nhiên, những phương án này khó làm thay đổi các hệ quả chính trị mà Athens có thể phải đối mặt.

Ông Tzogopoulos cũng lưu ý rằng động thái Hy Lạp hiện đại hóa mạng lưới phòng không thông qua chương trình “Lá chắn Achilles” không đồng nghĩa với việc loại biên các hệ thống S-300 của Nga.

“Hy Lạp cần có thời gian để loại biên các hệ thống này trong ngắn hạn hoặc trung hạn. Ưu tiên của Hy Lạp vẫn là bảo đảm an ninh quốc gia, trong đó có năng lực răn đe đối với Thổ Nhĩ Kỳ”. Theo chuyên gia này, đây là một trong những lý do chính khiến Athens chưa chuyển giao các hệ thống S-300PMU-1 cho Ukraine.

Nhà phân tích Tzogopoulos lưu ý, Hy Lạp có thể thay thế S-300 bằng các hệ thống phòng không mới trong tương lai. Khi đó, việc chuyển giao các hệ thống cũ cho Ukraine có thể trở nên khả thi hơn.“Trong thời gian tới, tôi không loại trừ khả năng hợp tác hạn chế giữa Hy Lạp và Ukraine về vấn đề này. Tuy nhiên, điều đó phần lớn phụ thuộc vào thái độ chung của Ukraine - yếu tố hiện đang được Hy Lạp xem xét kỹ lưỡng”, ông nói.