Máy bay không người lái (UAV) đã làm thay đổi đáng kể phương thức tác chiến tại Ukraine. Để ghi nhận cách UAV đang định hình lại chiến trường và những bài học thực chiến đang tác động trở lại quá trình phát triển vũ khí, các nhà phân tích đã theo dõi hành trình của một UAV trinh sát AR3 do phương Tây sản xuất, từ nhà máy tại xứ Wales đến chiến trường miền Đông Nam Ukraine, nơi binh sĩ thuộc Lữ đoàn Trinh sát Pháo binh số 15 “Black Forest” (Rừng Đen) chuẩn bị đưa thiết bị vào hoạt động.

Hành trình từ nhà máy đến tiền tuyến cho thấy một trong những yếu tố quan trọng đang định hình cuộc xung đột, cũng như các kế hoạch quân sự và công nghiệp quốc phòng của phương Tây. Ukraine vẫn cần các hệ thống UAV do nước ngoài sản xuất để duy trì năng lực tác chiến, trong khi các nhà sản xuất phương Tây cần kinh nghiệm thực chiến từ Ukraine để điều chỉnh sản phẩm trước những thay đổi nhanh chóng của hệ thống phòng thủ Nga.

Chu trình cung cấp, sử dụng và phản hồi này cũng mang lại những bài học đáng chú ý cho NATO trong quá trình chuẩn bị cho khả năng xảy ra một cuộc xung đột quy mô lớn trong tương lai.

Sarmat, chỉ huy một trung đội thuộc Lữ đoàn Black Forest, cho biết dù Ukraine có khả năng sản xuất hàng triệu UAV mỗi năm, lực lượng nước này vẫn cần thêm phương tiện và năng lực tác chiến vượt quá khả năng tự cung ứng.

Theo Sarmat, các UAV do phương Tây cung cấp giúp binh sĩ Ukraine “có cơ hội thực hành nhiều hơn, phát hiện mục tiêu tốt hơn và đạt hiệu quả cao hơn nhiều”.

Nhà máy UAV bên bờ biển xứ Wales

Tại một sân bay tư nhân bên bờ biển xứ Wales, công nhân đang lắp ráp các UAV AR3 bên trong một cơ sở sản xuất tại Anh do công ty quốc phòng Bồ Đào Nha Tekever vận hành.

Đường băng được xây dựng từ thời Thế chiến II cùng vùng không phận riêng quanh thị trấn Cardigan tạo điều kiện thuận lợi cho việc thử nghiệm UAV. Nhiều chiếc AR3 được sản xuất tại đây sau đó sẽ bắt đầu hành trình gần 2.000 dặm về phía đông để tới Ukraine.

Trước khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine vào tháng 2/2022, Tekever chủ yếu sản xuất UAV trinh sát cho các chính phủ và khách hàng thương mại, phục vụ những nhiệm vụ như giám sát hoạt động đánh bắt cá trái phép và theo dõi tình trạng di cư trên biển. Hiện nay, Ukraine ngày càng trở thành một trong những trọng tâm trong hoạt động sản xuất UAV của công ty.

AR3, mẫu UAV mà Tekever không công bố giá bán cụ thể, nằm trong số những hệ thống được cung cấp cho Ukraine, bên cạnh các UAV do những nhà sản xuất Anh khác như Windracers và Malloy Aeronautics chế tạo.

Đơn vị của Sarmat tiếp nhận chiếc AR3 đầu tiên vào đầu năm 2024 và được Tekever hướng dẫn vận hành. Công ty duy trì một đường dây liên lạc bảo mật hoạt động 24/7 để hỗ trợ các kíp vận hành Ukraine.

Ở chiều ngược lại, binh sĩ Ukraine đưa những công nghệ mới vào sử dụng trong thực chiến và phản hồi cho nhà sản xuất về những điểm cần cải thiện nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của UAV.

Sự trao đổi liên tục giữa quân đội và ngành công nghiệp quốc phòng đã hình thành một chu trình phát triển tương đối nhanh, được thúc đẩy bởi yêu cầu thực tế của chiến trường. Phản hồi từ Ukraine giúp Tekever liên tục điều chỉnh dòng UAV. Chẳng hạn, sau khi Lữ đoàn Black Forest đề nghị thay đổi tốc độ leo cao của AR3, công ty đã tiến hành cải tiến động cơ.

Ông Scott McClelland - người phụ trách mảng quốc phòng của Tekever nhận định, môi trường tác chiến tại Ukraine buộc các nhà sản xuất phải phản ứng với tốc độ chưa từng thấy trong các quy trình mua sắm quốc phòng truyền thống của phương Tây.

AR3 tiến vào chiến trường Ukraine

Sau khi rời nhà máy ở xứ Wales, các UAV được đóng gói và chuyển tới Bồ Đào Nha, trước khi tiếp tục hành trình đường bộ qua châu Âu tới Ba Lan rồi vượt biên giới vào Ukraine. Vì lý do an ninh, Tekever không công bố chi tiết về tuyến đường vận chuyển.

Hành trình của một chiếc UAV có thể bao gồm chặng từ nhà máy tới London, một chuyến bay đến Warsaw, hai chặng tàu hỏa tới Kiev và cuối cùng là quãng đường bằng xe đến một khu rừng hẻo lánh nằm cuối con đường đất gần Dnipro.

Lữ đoàn Black Forest tận dụng tán rừng để che giấu hoạt động triển khai AR3. Các binh sĩ cũng sử dụng lưới ngụy trang nhằm hạn chế nguy cơ bị UAV Nga phát hiện. Họ mang theo súng trường và các thiết bị tác chiến điện tử để sử dụng trong trường hợp vị trí bị đối phương tiếp cận.

Ngay bên ngoài khu vực cây cối, các binh sĩ lắp đặt đường ray phóng, ăng-ten liên lạc, sau đó lắp ráp AR3 và tiến hành kiểm tra trước chuyến bay dưới lớp lưới ngụy trang.

Sau khi UAV được cố định trên đường ray, kíp vận hành nhận lệnh cho phép phóng. Chiếc AR3 sử dụng động cơ xăng lao khỏi đường ray và bay lên không trung.

Vài phút sau, UAV bung dù và hạ xuống một cánh đồng, trước khi đáp xuống một túi khí. Hai binh sĩ nhanh chóng tiếp cận để thu hồi thiết bị.

Đây chỉ là chuyến bay thử nghiệm, bước kiểm tra cuối cùng trước khi AR3 thực hiện nhiệm vụ thực tế.

AR3 có thể hoạt động trên không trong nhiều giờ. Theo Sarmat, UAV thường được triển khai ở khu vực cách tiền tuyến hàng chục km về phía sau để tìm kiếm các mục tiêu quan trọng như hệ thống phòng không, radar và pháo binh.

Cường độ tác chiến rất cao. Kíp vận hành có thể phải làm việc liên tục trong nhiều ngày, thậm chí hơn một tuần mà không có thời gian nghỉ ngơi đầy đủ. Mùa hè là thời điểm thuận lợi cho hoạt động trinh sát, trong khi hiệu quả của camera giảm vào mùa đông và đơn vị hạn chế thực hiện nhiệm vụ khi thời tiết xấu. “Tuần nào chúng tôi cũng có rất nhiều mục tiêu”, Sarmat nói.

Tác chiến điện tử Nga thay đổi cuộc chơi

Chiến trường đã thay đổi đáng kể kể từ khi xung đột bùng phát vào năm 2022. Hoạt động tác chiến điện tử ngày càng phổ biến, có nguy cơ gây gián đoạn đối với những UAV như AR3, vốn phụ thuộc vào liên lạc vô tuyến và có thể bị ảnh hưởng bởi nhiễu tín hiệu.

Một UAV không nhất thiết phải bị bắn hạ mới mất khả năng hoàn thành nhiệm vụ. Nếu lực lượng Nga cắt đứt liên lạc, gây nhiễu hệ thống định vị hoặc phát hiện vị trí của kíp điều khiển, nhiệm vụ có thể thất bại, đồng thời đặt những người vận hành vào tình thế nguy hiểm.

Tekever không công bố số lượng UAV AR3 đã bị mất tại Ukraine. Đầu tháng 8, truyền thông Nga đưa tin lực lượng nước này đã bắn hạ một chiếc AR3 và chuyển thiết bị tới một viện nghiên cứu để phân tích.

Ukraine vì vậy phải liên tục tìm kiếm các giải pháp mới để duy trì hoạt động của lực lượng UAV.

“Đây là xung đột. Đối phương có khiên thì chúng ta tạo ra kiếm. Sau đó, chúng ta lại phát triển vũ khí tự động. Tình huống trong tác chiến điện tử cũng tương tự”, Sarmat nói.

Môi trường tác chiến ngày càng nguy hiểm đối với các kíp điều khiển UAV Ukraine. “Vùng tử địa” với mật độ UAV dày đặc trên chiến trường tiếp tục mở rộng, khiến ngay cả những vị trí phóng nằm cách xa tiền tuyến cũng có nguy cơ bị lực lượng Nga phát hiện và tấn công.

Điều này khiến khả năng ngụy trang và tính cơ động trở nên quan trọng không kém bản thân UAV. Một hệ thống trinh sát hiện đại sẽ khó phát huy hiệu quả nếu lực lượng Nga có thể nhanh chóng xác định và tấn công kíp vận hành.

Đối với Lữ đoàn Black Forest, hoạt động trong rừng đóng vai trò quan trọng để duy trì khả năng tác chiến. Có thời điểm các binh sĩ phải sinh hoạt trong rừng suốt một tháng.

Các UAV trinh sát tầm trung như AR3 giúp Ukraine phát hiện lực lượng và khí tài Nga ở phía sau chiến tuyến. Tuy nhiên, việc sử dụng những hệ thống do phương Tây sản xuất cũng mang lại những bài học quan trọng cho các nước NATO.

Đối với các quốc gia trong liên minh đang chuẩn bị cho khả năng xảy ra một cuộc đối đầu quy mô lớn với Nga, bài học không chỉ nằm ở việc sở hữu UAV. Họ còn cần năng lực sản xuất, hệ thống mua sắm và các thể chế quân sự có khả năng nhanh chóng tiếp nhận, phân tích và phản hồi thông tin từ chiến trường.

Khả năng này có thể giúp các nước phương Tây rút ngắn chu kỳ phát triển vũ khí và duy trì lợi thế trước tốc độ thích ứng ngày càng nhanh của đối phương.

“Nhiệm vụ chính của chúng tôi là giành chiến thắng trong cuộc chiến. Ngoài ra, chúng tôi còn có nhiệm vụ chia sẻ toàn bộ kinh nghiệm và đưa ra lời khuyên cho các đối tác về cách đạt được thành công trên tuyến đầu”, Sarmat nói.