Mệnh lệnh từ trái tim

Gần một tháng nay, tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng, khi dòng người vẫn tất bật qua lại, thì phía bên trong hàng rào, có những người lính đang miệt mài bóc tách từng lớp đất để tìm đồng đội.

Ở đây, sự khẩn trương luôn đi cùng cẩn trọng. Bởi, dưới mỗi lớp đất ấy có thể là một người đã nằm lại gần 60 năm. Mỗi khi một đoạn xương, mẩu vải hay di vật nhỏ xuất hiện, nhịp công việc lập tức chậm lại. Từng vị trí được đánh dấu, ghi chép, chụp ảnh và nâng lên bằng tất cả sự thành kính.

Trung sĩ Vũ Đức Tâm, Đội K74, từng làm công tác hậu cần nhưng đã tình nguyện tham gia chiến dịch tìm kiếm hài cốt liệt sĩ ở Công viên Lê Thị Riêng. Lần đầu tiên tham gia chiến dịch tìm các anh, các chú, Trung sĩ Tâm nhớ như in khoảnh khắc bộ hài cốt đầu tiên hiện ra sau từng lớp đất.

"Tôi thấy khá là lạ lẫm, vì đây là lần đầu tiên làm công việc này. Khi nhìn thấy hài cốt đầu tiên, tôi rất xúc động và run. Đặc biệt, những di vật như tấm tăng, áo phòng hóa, băng đạn, bao xe... rất quen thuộc với đời lính, đời chiến sĩ nên khiến tôi càng xúc động hơn. Tôi rất vui vì công việc đã có kết quả bước đầu, cũng như được đóng góp trong Chiến dịch 500 ngày đêm này", trung sĩ Vũ Đức Tâm chia sẻ.

Thiếu tướng Trần Chí Tâm, Phó Chính ủy Quân khu 7, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 Quân khu cho biết, công tác quy tập hài cốt liệt sĩ ở đây đang được thực hiện hết sức thận trọng. Bởi sau gần 60 năm, nhiều phần hài cốt đã phân hủy, nên từng lớp đất phải được xử lý kỹ lượng để không bỏ sót bất kỳ dấu tích nào.

"Các hài cốt liệt sĩ đã nằm dưới lòng đất từ năm 1968 đến nay đã 58 năm rồi, nên mức độ phân hủy theo từng bộ hài cốt có khác nhau. Đặc biệt, những bộ hài cốt không nằm trong các túi đựng hoặc không nằm trong những tấm tăng của quân đội thì rất dễ phân hủy. Cho nên phải tìm cho thật kỹ, dù có những hài cốt đã hòa vào đất thì mình cũng phải lấy cả phần đất đó để giám định. Vì vậy, phải chỉ đạo cho anh em phải làm hết sức kỹ lưỡng, phải lấy hết hài cốt của các chú, các bác mình về", Thiếu tướng Trần Chí Tâm nói.

Cuộc tìm kiếm bắt đầu từ 3 bức ảnh

Công viên Lê Thị Riêng trước đây là nghĩa trang Đô Thành, hay còn gọi là nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán. Nơi đây chôn cất nhiều liệt sĩ và đồng bào hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Gần 60 năm trôi qua, dấu tích chiến tranh đã nằm sâu dưới rặng cây xanh, hồ nước và hạ tầng của một đô thị hiện đại.

Điều đặc biệt là cuộc quy tập hôm nay không bắt đầu từ sơ đồ mộ chí hay bản đồ quân sự mà nó bắt nguồn từ một bức ảnh đen trắng gần như vô danh trên Internet, chụp một cậu bé đứng bên rãnh đất dài, phía dưới là nhiều thi thể chờ chôn cất.

Tình cờ nhìn thấy bức ảnh ấy vào cuối năm 2018, kiến trúc sư (KTS) Nguyễn Xuân Thắng, thành viên Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam đã không thể lướt qua.

KTSNguyễn Xuân Thắng nhớ lại: "Khi nhìn thấy bức ảnh đầu tiên, được chụp rất cận cảnh. Chúng tôi hoàn toàn không có thông tin kèm theo, không biết có phải ở Việt Nam hay không, cũng không biết liên quan đến trận đánh hay vụ thảm sát nào. Nhưng hình dáng, cách ăn mặc của cậu bé rất giống trẻ em Việt Nam trước giải phóng nên tôi lưu lại và quan sát rất kỹ. Còn hình ảnh các thi thể chờ chôn lấp, cũng không rõ họ là lực lượng quân đội hay người dân".

Nhiều năm sau, bức ảnh thứ hai được tìm thấy. Trong ảnh là một người đàn ông cầm chai thuốc sát khuẩn đứng bên rãnh mộ tập thể. Phía sau là khu dân cư và tháp nước. Đây là những chỉ dấu quan trọng để khoanh vùng.

Nhưng bước ngoặt thực sự chỉ đến khi nhóm tìm được bức ảnh màu của hãng thông tấn AP chụp ngày 12/2/1968, ghi lại cảnh chôn cất tại "rãnh mộ thứ ba ở Sài Gòn”.

Ba bức ảnh xuất hiện ở ba thời điểm khác nhau. Để kết nối những mảnh ghép đứt đoạn này thành một tọa độ chính xác, ông Thắng và nhóm nghiên cứu mất gần 4 năm. Có những lúc hành trình phải tạm dừng vì những manh mối đều đứt đoạn.

"Hành trình nghiên cứu, tôi phải tạm dừng nhiều chứ. Có thông tin ở đâu thì mình nghiên cứu đến đó. Khi mọi manh mối đều cụt đường thì phải cất lại. Đến khi xuất hiện thông tin mới thì lại tiếp tục. Đến nay, toàn bộ quá trình đã được xây dựng như một hồ sơ khoa học, một hồ sơ điều tra có đầy đủ các giai đoạn. Từ thông tin ban đầu đến thu thập thêm thông tin gián tiếp, tư liệu, dùng các phương pháp khoa học công nghệ hỗ trợ xác định chính xác vị trí hiện trường. Đến giờ nay, phương pháp nghiên cứu đã tương đối hoàn chỉnh, với độ tin cậy rất cao",KTSNguyễn Xuân Thắng chia sẻ.

Cách làm mới trong hành trình tri ân

Khi các manh mối rời rạc cùng dẫn về một địa điểm là Công viên Lê Thị Riêng, cuộc tìm kiếm mới thực sự bắt đầu. Trước khi mũi cuốc đầu tiên chạm xuống lòng đất, những người tham gia đã phải "đào sâu" vào kho tư liệu trong, ngoài nước và ký ức của các nhân chứng.

Từ ba bức hình chiến tranh gần như vô danh, từ những lớp bản đồ cũ, lời kể của nhân chứng đến công nghệ chồng xếp dữ liệu, khảo sát thực hiện và radar xuyên đất… Tất cả được đối chiếu và kiểm chứng để khoanh vùng từng vị trí tìm kiếm. Đây chính là điểm nổi bật trong cách tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng.

KTSNguyễn Xuân Thắng cho hay: "Thực ra có rất nhiều người đang nắm thông tin, đặc biệt là những người dân từng sinh sống ở khu vực xảy ra trận đánh hoặc nơi có các hố chôn trước đây; rồi những người ở phía bên kia, có thể là cựu quân nhân Mỹ tham chiến tại Việt Nam, cựu quân nhân Việt Nam Cộng hòa. Bây giờ là làm sao để họ chia sẻ được thông tin, đó là chìa khóa ban đầu để mình có thể xác định vị trí tìm kiếm các liệt sĩ".

Không chỉ mang lại kết quả tại Công viên Lê Thị Riêng, cách làm này còn mở ra một hướng tiếp cận mới trong công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Mới đây, khi đến thăm, động viên lực lượng làm nhiệm vụ tại Công viên Lê Thị Riêng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá cao cách làm mới này.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: "Việc huy động nhiều nguồn tư liệu trong nước và quốc tế, ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại, kết hợp giữa tư liệu lịch sử, lời kể nhân chứng và khảo sát trên thực địa đã mở ra những hướng đi rất mới trong công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Đây là một mô hình rất đáng trân trọng, cần được nghiên cứu, tổng kết và nhân rộng. Những kết quả bước đầu tại Công viên Lê Thị Riêng cho thấy, chúng ta hoàn toàn có cơ sở tin tưởng rằng: Nếu có quyết tâm chính trị cao, phương pháp khoa học đúng đắn, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và sự đồng lòng của nhân dân thì nhiều địa điểm còn hài cốt liệt sĩ trên cả nước sẽ tiếp tục được phát hiện".

Từ 3 bức ảnh vô danh đến hơn 100 hài cốt được đưa lên khỏi lòng đất là hành trình của khoa học, sự bền bỉ và lòng biết ơn sâu sắc. Phía trước vẫn còn chặng đường dài để giám định ADN, đối chiếu hồ sơ và trả lại tên cho các anh. Nhưng hôm nay, dù chưa xác định được danh tính, các anh đã được trở về cùng đồng đội, được an nghỉ ở một nơi xứng đáng.