Đầu tháng 6 hằng năm, Trung Quốc tổ chức kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia Cao khảo (Gaokao) - sự kiện giáo dục lớn nhất cả nước, thu hút sự quan tâm của hàng triệu gia đình.Cao khảo hiện là kỳ thi tuyển sinh đại học có quy mô lớn nhất thế giới. Năm 2024, Trung Quốc ghi nhận kỷ lục khoảng 13,42 triệu thí sinh đăng ký dự thi. Đến năm 2025, con số này vẫn duy trì ở mức hơn 13,3 triệu, phản ánh nhu cầu rất lớn đối với giáo dục đại học tại quốc gia hơn 1,4 tỷ dân.

Kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia của Hàn Quốc (CSAT), hay còn gọi là Suneung, diễn ra muộn hơn, vào thứ Năm của tuần thứ ba trong tháng 11. Mỗi năm, Suneung có khoảng 500.000 thí sinh tham dự trên phạm vi toàn quốc. Không chỉ là kỳ thi tuyển sinh đại học, đây còn là sự kiện giáo dục nhận được sự quan tâm đặc biệt của xã hội Hàn Quốc, khi kết quả thi được nhiều gia đình xem là cột mốc quan trọng đối với con đường học tập và nghề nghiệp của con em họ.

Không gộp chung tuyển sinh đại học và tốt nghiệp THPT

Cả Trung Quốc và Hàn Quốc đều không gộp kỳ thi tuyển sinh đại học với kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, khác với mô hình đang được áp dụng tại một số quốc gia.

Tại Trung Quốc, tùy thuộc vào quy định của từng tỉnh, học sinh thường hoàn thành các bài kiểm tra đánh giá của trường hoặc địa phương để được công nhận tốt nghiệp cấp 3.

Để vào đại học, học sinh phải tham gia kỳ thi Cao khảo. Ngoài học sinh lớp 12, những người đã tốt nghiệp THPT từ các năm trước hoặc có trình độ học vấn tương đương cũng có thể đăng ký dự thi.

Trong nhiều thập niên, điểm Cao khảo vẫn là căn cứ quan trọng nhất để các trường đại học Trung Quốc xét tuyển. Những năm gần đây, cùng với quá trình cải cách giáo dục, một số trường đại học hàng đầu như Đại học Bắc Kinh hay Đại học Thanh Hoa bắt đầu áp dụng mô hình đánh giá toàn diện, kết hợp điểm Cao khảo với kết quả học tập ở bậc THPT, thành tích nghiên cứu, các cuộc thi học thuật hoặc phỏng vấn. Tuy vậy, điểm thi Cao khảo vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhất trong quyết định tuyển sinh của phần lớn các trường.

Hàn Quốc cũng tách biệt hoàn toàn việc tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học nhưng theo một cách khác. Quốc gia này không tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT cấp quốc gia. Học sinh chỉ cần hoàn thành chương trình học tại trường để được cấp bằng tốt nghiệp, còn việc vào đại học được thực hiện thông qua các phương thức tuyển sinh riêng.

Hiện nay, các trường đại học Hàn Quốc áp dụng song song hai nhóm phương thức tuyển sinh chính. Thứ nhất là Jeongsi, xét tuyển chủ yếu dựa trên điểm CSAT. Đây vẫn là con đường được nhiều học sinh lựa chọn để cạnh tranh vào các trường đại học danh tiếng.

Bên cạnh đó là Susi - hình thức xét tuyển theo hồ sơ. Với phương thức này, các trường đánh giá toàn diện quá trình học tập của học sinh trong 3 năm THPT, kết hợp với hoạt động ngoại khóa, thành tích học tập, bài luận, thư giới thiệu và trong nhiều trường hợp là phỏng vấn hoặc bài kiểm tra riêng. Không ít học sinh nhận được giấy báo trúng tuyển theo diện Susi trước khi kỳ thi CSAT chính thức diễn ra.

Mặc dù vậy, đối với các trường đại học hàng đầu và nhiều ngành học có tỷ lệ cạnh tranh cao như y khoa, luật, kỹ thuật hay quản trị kinh doanh, điểm CSAT vẫn được coi là “tấm vé” quan trọng nhất.

Bảo mật ở mức nghiêm ngặt để bảo đảm công bằng

Tại Trung Quốc, tính minh bạch của Cao khảo được xem là vấn đề liên quan đến an ninh quốc gia. Từ năm 2015, hành vi gian lận trong kỳ thi không chỉ bị xử lý theo quy chế giáo dục mà còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Những trường hợp tổ chức gian lận có thể đối mặt với mức án lên tới 7 năm tù.

Khâu in và vận chuyển đề thi được kiểm soát đặc biệt nghiêm ngặt. Đề thi được in tại các cơ sở có mức độ bảo mật rất caonhằm hạn chế nguy cơ rò rỉ thông tin. Trong quá trình vận chuyển, đề thi được giám sát theo thời gian thực thông qua hệ thống định vị vệ tinh Bắc Đẩu (BeiDou), cho phép cơ quan chức năng phát hiện ngay nếu phương tiện thay đổi lộ trình hoặc dừng đỗ bất thường.

Tại các điểm thi, thí sinh phải trải qua nhiều lớp kiểm tra an ninh trước khi vào phòng thi. Ngoài cổng dò kim loại, nhiều địa phương còn áp dụng công nghệ sinh trắc học như nhận diện khuôn mặt, quét dấu vân tay hoặc mống mắt nhằm ngăn chặn tình trạng thi hộ. Trong phòng thi, hệ thống gây nhiễu tín hiệu vô tuyến được kích hoạt để vô hiệu hóa các thiết bị liên lạc trái phép. Bên cạnh đó, camera tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) hỗ trợ giám sát liên tục, có khả năng phát hiện các hành vi bất thường như quay đầu nhiều lần, trao đổi nhỏ hoặc những cử chỉ nghi vấn mà giám thị có thể bỏ sót.

Hàn Quốc không triển khai mạng lưới giám sát công nghệ dày đặc như Trung Quốc nhưng vẫn áp dụng quy trình bảo mật nhiều lớp đối với đề thi và công tác coi thi. Đề thi được niêm phong, vận chuyển và bàn giao theo quy trình chặt chẽ, dưới sự giám sát của Bộ Giáo dục cùng các cơ quan chức năng. Mọi khâu từ bảo quản, phân phối đến mở niêm phong đề thi đều được thực hiện theo thời gian biểu thống nhất trên toàn quốc.

Quy định phòng thi cũng được áp dụng rất nghiêm ngặt. Thí sinh không được phép mang các thiết bị điện tử như điện thoại di động, đồng hồ thông minh hay tai nghe vào phòng thi. Những trường hợp vi phạm có thể bị hủy kết quả ngay lập tức, bất kể hành vi có mang tính cố ý hay không.

Đặc biệt, CSAT áp dụng quy định rất chặt chẽ về thời gian. Sau khi cổng trường đóng, thí sinh đến muộn sẽ không được phép vào phòng thi và phải chờ đến kỳ thi năm sau. Quy định này được duy trì nhiều năm nhằm bảo đảm sự công bằng tuyệt đối giữa các thí sinh.

Áp lực kéo dài suốt nhiều năm học

Đằng sau quy trình tổ chức chặt chẽ và những biện pháp bảo đảm công bằng là áp lực rất lớn mà hàng triệu học sinh tại Trung Quốc và Hàn Quốc phải trải qua.

Tại Trung Quốc, dù việc ôn thi chính thức thường tập trung vào hai năm cuối bậc THPT, nhiều học sinh cho biết các em đã được định hướng chuẩn bị cho Gaokao từ rất sớm. Trong năm lớp 12, hầu hết các trường THPT gần như dành toàn bộ chương trình học để luyện đề, thi thử và củng cố kiến thức, giúp học sinh làm quen với áp lực phòng thi cũng như hoàn thiện kỹ năng làm bài.

“Chúng tôi đã hoàn thành tất cả kiến thức từ năm lớp 10 và lớp 11. Năm cuối chỉ tập trung làm đề và ôn luyện”, Guolong Zhu, một cựu thí sinh tham dự kỳ thi Cao khảo năm 2006, kể lại.

Ở giai đoạn nước rút, lịch học của nhiều học sinh kéo dài từ khoảng 7h sáng đến 22h đêm. Sau các tiết học chính khóa là thời gian tự học có giám sát, chữa đề và ôn tập theo nhóm dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Không ít trường chỉ cho học sinh nghỉ một hoặc hai ngày mỗi tháng để duy trì cường độ ôn luyện trước kỳ thi.

Trong khi đó, áp lực đối với học sinh Hàn Quốc cũng không hề nhẹ. Ngay từ bậc tiểu học, nhiều em đã bắt đầu theo học tại các hagwon - hệ thống học viện tư nhân chuyên luyện thi vốn được xem là một phần quen thuộc của nền giáo dục Hàn Quốc. Sau giờ học ở trường, học sinh tiếp tục tham gia các lớp học thêm vào buổi tối hoặc cuối tuần, chuẩn bị cho các kỳ thi thử được tổ chức nhiều lần trong năm.

Theo thống kê của ngành giáo dục Hàn Quốc, hơn 80% học sinh từng tham gia các lớp học ngoài trường. Mỗi năm, các gia đình nước này chi hàng chục nghìn tỷ won cho giáo dục tư nhân với hy vọng tăng cơ hội vào các trường đại học hàng đầu.

Điểm chung của Gaokao và CSAT là tính cạnh tranh rất cao. Tuy nhiên, bất chấp áp lực lớn, nhiều phụ huynh và học sinh ở cả hai quốc gia vẫn cho rằng kỳ thi chuẩn hóa trên phạm vi toàn quốc là phương thức tuyển sinh công bằng nhất. Khi mọi thí sinh cùng làm chung một đề thi và được đánh giá theo cùng một tiêu chí, cơ hội vào đại học phần lớn phụ thuộc vào năng lực và sự chuẩn bị của mỗi cá nhân.

Cải cách để giảm áp lực nhưng vẫn giữ tính cạnh tranh

Những năm gần đây, trước những tranh luận về gánh nặng học tập và sức khỏe tinh thần của học sinh, cả Trung Quốc và Hàn Quốc đều từng bước điều chỉnh hệ thống tuyển sinh theo hướng linh hoạt hơn. Mục tiêu là giảm tình trạng “một kỳ thi quyết định tất cả” nhưng vẫn duy trì tính minh bạch và công bằng của kỳ thi chuẩn hóa.

Tại Trung Quốc, chương trình “Cao khảo mới” (Xin Gaokao) bắt đầu được thực hiện tại một số địa phương từ năm 2014 và triển khai trên toàn quốc từ năm 2025. Theo mô hình “3+1+2”, học sinh thi ba môn bắt buộc gồm Ngữ văn, Toán và Ngoại ngữ; lựa chọn một môn giữa Vật lý hoặc Lịch sử, sau đó chọn thêm hai môn trong nhóm Hóa học, Sinh học, Địa lý và Chính trị.

So với mô hình phân chia cứng theo các khối truyền thống trước đây, cách tổ chức mới giúp học sinh chủ động xây dựng tổ hợp môn học phù hợp với năng lực và định hướng nghề nghiệp. Đồng thời, điểm của các môn tự chọn được quy đổi theo thang xếp hạng nhằm giảm ảnh hưởng của sự khác biệt về độ khó giữa các đề thi và hạn chế tình trạng chỉ một vài điểm số quyết định toàn bộ cơ hội trúng tuyển.

Nhiều trường đại học Trung Quốc đã mở rộng hình thức đánh giá toàn diện, kết hợp điểm Cao khảo với kết quả học tập ở bậc THPT, thành tích nghiên cứu khoa học, các cuộc thi học thuật hoặc phỏng vấn. Dù vậy, Gaokao vẫn giữ vai trò trung tâm trong hệ thống tuyển sinh đại học.

Tại Hàn Quốc, cải cách tập trung nhiều hơn vào việc đa dạng hóa phương thức xét tuyển. Bên cạnh CSAT, tỷ trọng tuyển sinh theo diện Susi ngày càng tăng, cho phép các trường đánh giá học sinh dựa trên cả quá trình học tập thay vì chỉ kết quả của một kỳ thi duy nhất. Bộ Giáo dục Hàn Quốc cũng nhiều lần điều chỉnh cấu trúc đề thi, giảm các câu hỏi mang tính đánh đố và tăng cường đánh giá khả năng tư duy, vận dụng kiến thức.

Dù vậy, CSAT vẫn là kỳ thi có tính cạnh tranh rất cao khi số lượng thí sinh mong muốn theo học tại các trường đại học hàng đầu luôn vượt xa chỉ tiêu tuyển sinh. Bên cạnh đó, chi phí dành cho giáo dục tư nhân và áp lực học thêm cũng tiếp tục là những vấn đề được Chính phủ Hàn Quốc tìm cách giải quyết.