Lực lượng Houthi tại Yemen tuyên bố tấn công các cơ sở dầu mỏ của Saudi Arabia. Riyadh cáo buộc các nhóm dân quân tại Iraq đứng sau các vụ tấn công này và phối hợp với Mỹ không kích các mục tiêu của lực lượng này. Iran phóng tên lửa vào Jordan. Cùng ngày, các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) cũng khiến nhiều tàu bốc cháy tại Ai Cập.

Thoạt nhìn, các diễn biến này có vẻ là những cuộc xung đột riêng rẽ. Tuy nhiên, tất cả đều liên quan đến cuộc đối đầu rộng lớn hơn giữa Mỹ và Iran, hiện tập trung vào khu vực eo biển Hormuz.

Điều này là dễ hiểu khi Iran hậu thuẫn nhiều lực lượng vũ trang trên khắp Trung Đông suốt nhiều thập kỷ, qua đó mở rộng ảnh hưởng vượt ra ngoài lãnh thổ của mình. Trong khi đó, Mỹ cũng duy trì hàng nghìn binh sĩ tại các quốc gia Arab đồng minh – những mục tiêu thường xuyên hứng chịu các đòn trả đũa từ Tehran.

Thế đối trọng về sức mạnh quân sự, chính trị ở Trung Đông tạo ra nguy cơ xung đột lan rộng vượt tầm kiểm soát, đã được nhắc tới từ lâu. Và giờ nó đã hội đủ điều kiện để thành hiện thực.

Cuộc vật lộn kéo dài tại eo biển Hormuz

Nguồn gốc của làn sóng sử dụng vũ lực để giải quyết mâu thuẫn là eo biển Hormuz – tuyến hàng hải hình khuỷu tay nằm giữa Iran và Oman. Nơi đây từng là tuyến đường giúp lưu thông khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí đốt giao dịch toàn cầu trước khi xung đột bùng phát.

Iran tuyên bố kiểm soát tuyến đường thủy này và đã tấn công các tàu tìm cách sử dụng tuyến hàng hải thay thế do quân đội Mỹ bảo vệ dọc bờ biển Oman.

Đáp lại, Mỹ tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran với lập luận rằng eo biển Hormuz cần luôn ở trạng thái thông suốt cho mọi hoạt động hàng hải quốc tế, như trước thời điểm Mỹ và Israel mở chiến dịch tấn công Iran hôm 28/2.

Sau mỗi đợt không kích của Mỹ, Iran đáp trả bằng tên lửa và UAV nhằm vào các quốc gia Arab có căn cứ quân sự Mỹ như Jordan và Kuwait.

Các đợt tấn công qua lại trong những tuần gần đây đã khiến thỏa thuận ngừng bắn tạm thời giữa Mỹ và Iran gần như đã sụp đổ, làm gia tăng sự mất lòng tin giữa hai bên. Với những diễn biến hiện nay, Tehran dường như ưu tiên củng cố quyền kiểm soát eo biển Hormuz hơn là đạt được một thỏa thuận với Washington để đổi lấy việc nới lỏng các lệnh trừng phạt.

Houthi mở thêm mặt trận tại Yemen

Lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn tại Yemen - vốn đứng ngoài giai đoạn đầu của cuộc chiến, hiện tuyên bố nhắm mục tiêu phong tỏa Saudi Arabia, đồng thời đe dọa làm ngưng trệ hoạt động hàng hải đi qua eo biển Bab el-Mandeb, nối Biển Đỏ và kênh đào Suez của Ai Cập.

Houthi cũng tuyên bố đã tấn công cơ sở hạ tầng dầu mỏ của Saudi Arabia gần tuyến đường ống Đông - Tây, vốn được Riyadh sử dụng để vận chuyển hàng triệu thùng dầu sau khi nổ ra giao tranh ở eo biển Hormuz.

Căng thẳng giữa Houthi và Saudi Arabia bắt nguồn từ cuộc xung đột kéo dài hơn một thập kỷ qua, song hiện có dấu hiệu “nóng” trở lại.

Đây cũng là một mặt trận mới mà Iran có thể tận dụng để gây sức ép lên đồng minh quan trọng của Mỹ, đồng thời làm gián đoạn thêm nguồn cung năng lượng toàn cầu, qua đó buộc Mỹ phải gánh thêm áp lực từ cuộc xung đột.

Theo Công ty an ninh hàng hải Ambrey, đã có hơn 10 chuyến tàu phải quay đầu tại Biển Đỏ và vịnh Aden kể từ khi Houthi công bố lệnh phong tỏa hàng hải nhằm vào Saudi Arabia. Dữ liệu mới nhất của Ambrey cho thấy lưu lượng tàu qua eo biển Bab el-Mandeb đã giảm khoảng 30% kể từ ngày 21/7 so với tháng 6.

Saudi Arabia nhắm vào các nhóm thân Iran tại Iraq

Đầu tuần này, Saudi Arabia cáo buộc các nhóm dân quân thân Iran tại Iraq tiến hành các cuộc tấn công bằng UAV nhằm vào cơ sở dầu mỏ của nước này trong hai ngày liên tiếp.

Đáp trả, không quân Mỹ và Saudi Arabia đã không kích các vị trí của lực lượng dân quân tại Iraq, khiến ít nhất 20 tay súng và 6 cố vấn Iran thiệt mạng.

Iraq duy trì mối quan hệ chặt chẽ với cả Mỹ và Iran, nhưng phải duy trì thế cân bằng mong manh giữa hai bên. Kể từ khi xung đột bùng phát, nước này gần như rơi vào thế ở giữa hai làn đạn. Chính phủ Iraq đã phải lên án các cuộc không kích của Mỹ và Saudi Arabia, cho rằng chiến dịch diễn ra đúng lúc Baghdad đang điều tra nguyên nhân các vụ tấn công.

Sự chú ý hướng tới Lực lượng Huy động Nhân dân (PMF) - tập hợp nhiều nhóm vũ trang thân Iran, nhưng hiện là một phần chính thức của lực lượng an ninh Iraq. Lực lượng này thường hoạt động độc lập, trong đó có tổ chức tấn công các căn cứ quân sự Mỹ tại Iraq.

Theo kế hoạch, toàn bộ lực lượng Mỹ sẽ hoàn tất rút khỏi Iraq vào cuối tháng 9. Chính phủ Iraq cũng cam kết giải giáp các nhóm vũ trang ngoài nhà nước hoặc sáp nhập họ vào quân đội. Tuy nhiên, tiến trình này có nguy cơ ngưng trệ khi xung đột khu vực tiếp tục leo thang.

Hiện lực lượng Mỹ còn lại chủ yếu đóng quân tại khu vực người Kurd tự trị ở miền Bắc Iraq – nơi cũng là căn cứ của các nhóm đối lập người Kurd chống Iran. Trong thời gian qua, Tehran đã nhiều lần tấn công cả lực lượng Mỹ lẫn các nhóm này.

“Ngòi nổ” Ai Cập sau các vụ tấn công UAV

Ngày 30/7, một vụ tấn công bằng UAV nhằm vào cảng Damietta trên Địa Trung Hải của Ai Cập đã khiến hai tàu chở khí tự nhiên bốc cháy, trong đó có một kho chứa nổi thuộc sở hữu của Mỹ.

Hiện chưa có tổ chức nào nhận trách nhiệm. Lực lượng Houthi cũng phủ nhận liên quan.

Ai Cập là đồng minh thân cận của Mỹ và đóng vai trò trung gian quan trọng trong nhiều cuộc khủng hoảng khu vực. Đây cũng là một trong số ít quốc gia Trung Đông đến nay vẫn tránh được việc trực tiếp tham gia xung đột.

Nhưng cuộc khủng hoảng vẫn còn những “dư địa” bùng nổ khi Israel - đồng minh thân thiết của Mỹ đang đứng ngoài.

Israel - quốc gia từng tham gia các đợt không kích Iran trong giai đoạn đầu của cuộc chiến và nhiều lần hứng chịu tên lửa Iran, được cho là đang quan sát tình hình và vẫn có khả năng can thiệp.

Ngay sau khi xung đột bùng phát, lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn đã phóng rocket vào miền Bắc Israel. Đáp lại, Israel tiến hành không kích và mở chiến dịch trên bộ tại Lebanon.

Israel hiện vẫn kiểm soát nhiều khu vực ở miền Nam Lebanon sau khi sơ tán dân cư và phá hủy nhiều công trình tại đây, với lý do cần loại bỏ các tay súng Hezbollah.

Lệnh ngừng bắn từ ngày 20/6 nhìn chung vẫn được duy trì. Israel và Chính phủ Lebanon đang triển khai giai đoạn đầu của thỏa thuận, theo đó quân đội Israel sẽ rút lui, quân đội Lebanon tiếp quản khu vực, đồng thời Hezbollah phải giải giáp. Hezbollah đã bác bỏ điều khoản này và ám chỉ khả năng sử dụng vũ lực nếu bị ép giải giáp.

Trong bối cảnh đó, bất kỳ cuộc tấn công nào từ Iran, Hezbollah hoặc Israel cũng có thể khiến mặt trận Lebanon – Israel bùng phát trở lại, gia nhập sự hỗn loạn tại Trung Đông.

Chưa có hy vọng cho một giải pháp ngoại giao

Về mặt ngoại giao, tình hình cũng trở nên phức tạp.

Tổng thống Donald Trump nhiều lần khẳng định Washington vẫn duy trì đối thoại với Tehran, trong khi phía Iran phủ nhận hoàn toàn việc hai bên vẫn còn có liên hệ.

Diễn biến tình hình cho thấy không dễ để hai bên trở lại bàn đàm phán lúc này. Trên thực địa, Mỹ tiếp tục tiến hành các đợt không kích mới, Nhà Trắng gia tăng các phát biểu cứng rắn, còn Iran liên tục tuyên bố tiến hành các đòn trả đũa mà Washington chưa xác nhận.

Trong cuộc phỏng vấn gần đây với Fox News, Tổng thống Donald Trump tiếp tục sử dụng những phát ngôn mang tính công kích khi đề cập đến Iran, thậm chí tuyên bố sẽ “đánh cho Iran tơi tả”. Những phát biểu như vậy được cho là khó tạo ra môi trường thuận lợi cho các nỗ lực đàm phán.

Ngay cả các bên liên quan tại khu vực cũng có những cử chỉ trái ngược.

Hôm 29/7, Bộ trưởng Quốc phòng Saudi Arabia Khalid bin Salman, em trai Thái tử Mohammed bin Salman, đã tới Washington mang theo thông điệp khẩn từ Riyadh, kêu gọi Mỹ kiềm chế và tránh để xung đột leo thang thành một cuộc chiến khu vực toàn diện.

Ngược lại, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu trong chuyến thăm Washington tuần này lại thúc giục Mỹ tiếp tục duy trì sức ép quân sự cho đến khi năng lực chiến lược của Iran bị suy giảm đáng kể.

Theo nhiều nhà sử học và chuyên gia an ninh, điều đáng lo ngại nhất hiện nay không chỉ là cường độ giao tranh mà còn là số lượng các bên tham gia ngày càng gia tăng.

Lịch sử từng chứng kiến Thế chiến thứ Nhất cũng khởi nguồn từ một cuộc khủng hoảng mang tính cục bộ trước khi các cam kết liên minh, những tính toán sai lầm và các hành động trả đũa liên tiếp khiến xung đột lan rộng thành chiến tranh toàn cầu.

Dù bối cảnh địa chính trị hiện nay rất khác so với hơn một thế kỷ trước, nhiều nhà ngoại giao cảnh báo rằng mỗi tác nhân mới tham gia cuộc xung đột, dù là quân đội chính quy, lực lượng ủy nhiệm hay các cường quốc cung cấp vũ khí, đều làm gia tăng nguy cơ leo thang ngoài ý muốn, đối đầu trực tiếp và những tính toán chiến lược sai lầm.