Tại phiên khai mạcHội nghị lần thứ Tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV,Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh:Đề án "Chiến lược quốc gia về thu hút, trọng dụng và phát triển nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn phục vụ đất nước phát triển nhanh, bền vững" phải xuất phát từ những nhiệm vụ chiến lược và năng lực đất nước đang thiếu. Cần đào tạo, thu hút, kết nối nhân tài ra sao để làm chủ công nghệ, nâng năng suất và sức tự chủ. Trọng dụng là khâu then chốt, tạo nguồn là công việc căn bản, lâu dài.

Phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Namđã có cuộc trao đổi vớiGS.TS Phạm Tất Dong, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam, nguyên Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương liên quan vấn đề này.

PV: Thưa GS.TS, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vừa qua đã nhấn mạnh Chiến lược quốc gia về thu hút, trọng dụng nhân tài phải xuất phát từ "những nhiệm vụ chiến lược và năng lực đất nước đang thiếu". Vậy theo ông, cần giải pháp nào để khâu "tạo nguồn" đi đúng trọng tâm?

GS.TS Phạm Tất Dong: Nguồn nhân tài có thể đến từ nhiều nơi, nhưng nguồn lực căn bản và bền vững nhất vẫn phải do chính chúng ta đào tạo. Khi thanh niên, sinh viên bộc lộ năng khiếu, các trường đại học phải có những"vườn ươm tài năng".

Vườn ươm ở đây không nhất thiết phải là một cơ sở vật chất đồ sộ, mà cốt lõi là những chính sách đặc thù của từng trường để cá nhân đó phát huy tận lực khả năng, gắn với nhiệm vụ thực tiễn.

Đặc biệt, vườn ươm này phải có sự kết nối chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp. Đào tạo xong mà không có đất dụng võ thì tài năng sẽ thui chột. Doanh nghiệp và viện nghiên cứu phải tham gia trực tiếp vào quá trình ươm mầm này để "đặt hàng" và sử dụng ngay khi họ ra trường.

Tôi rất ấn tượng với mô hình đại học trong lòng doanh nghiệp của một số đơn vị hiện nay, họ có cơ sở hạ tầng tốt, thể chế rõ ràng, đào tạo bài bản và gắn liền với thực tiễn sản xuất.

Thứ hai, với những lĩnh vực chúng ta chưa đào tạo tốt, hay một số lĩnh vực mũi nhọn như công nghệ, AI, chuyên gia về Logistics, việc cử sinh viên ra nước ngoài học tập là tất yếu. Chúng ta cần có chính sách cởi mở để thu hút họ trở về.

Tuy nhiên, nếu họ chưa trở về hoặc tìm được một môi trường ở nước ngoài giúp họ phát huy tài năng tốt hơn, chúng ta cũng nên vui vẻ chấp nhận và tạo cơ chế để họ đóng góp từ xa. Không nhất thiết phải ngồi trong nước mới là cống hiến. Họ có thể đóng góp bằng chất xám, công nghệ, hoặc nguồn lực tài chính gửi về xây dựng đất nước.

Thứ ba, để thu hút người tài vào các cơ quan, viện nghiên cứu hay doanh nghiệp trong nước, lương cao là cần thiết, nhưng chưa đủ. Điều họ cần hơn là một "hệ sinh thái" – nơi họ được tôn trọng, có môi trường văn hóa đạo đức tốt, có cơ chế học tập suốt đời và thấy rõ sự hỗ trợ, quan tâm thiết thực từ tổ chức, từ Nhà nước. Khi cảm thấy “dễ sống”, được coi trọng và được cống hiến đúng nghĩa, họ sẽ sẵn sàng cống hiến.

PV:Ông nhắc đến "hệ sinh thái". Vậy trong hệ sinh thái đó, để huy động tối đa nguồn lực xã hội, việc Nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ cho các chuyên gia, trường đại học, doanh nghiệp ngoài khu vực công cần được thực hiện theo cơ chế nào, thưa ông?

GS.TS Phạm Tất Dong: Chúng ta không nên phân biệt nhân tài ở khu vực công hay tư. Miễn là họ cống hiến, làm tăng năng suất lao động quốc gia thì đều quý giá. Nhà nước hoàn toàn có thể giao quyền, khoán việc cho khu vực tư nhân, các trường đại học thực hiện các dự án lớn.

Nhưng chìa khóa ở đây là "trao quyền thực sự". Không thể có chuyện miệng thì bảo tự chủ, nhưng khi người ta bắt tay vào làm lại soi xét, lấy các quy định hành chính ra cản trở, "thiết chặt" lại như “vòng kim cô”. Cách quản lý đó không ai làm được.

UNESCO có một khẩu hiệu rất hay: "Học tập suốt đời là để trao quyền". Trao quyền không phải là ban phát chức tước, mà là giao cho họ nhiệm vụ, cung cấp phương tiện, nguồn lực để họ giải quyết những việc khó.

PV:Bài toán mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra là cần đào tạo, thu hút, kết nối nhân tài ra sao để làm chủ công nghệ, nâng năng suất và sức tự chủ. Tuy nhiên thực tế cũngcho thấy không ít nguồn ngân sách Nhà nước chi cho nghiên cứu khoa học lại chưa mang lại hiệu quả tương xứng, chưa giải quyết được "bài toán" mà đất nước đang thiếu. Theo ông, đâu là nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này?

GS.TS Phạm Tất Dong: Rào cản lớn nhất hiện nay là tình trạng làm đề tài khoa học kiểu "nghiệm thu xuất sắc rồi cất vào ngăn kéo", không ứng dụng được mấyvào đời sống.Giải thưởng Nhân tài Đất Việt từng vinh danh những người nông dân chỉ học hết cấp 2 nhưng sáng chế ra máy thái sắn, tẽ ngô giúp tăng năng suất gấp hàng chục lần và bán được hàng nghìn chiếc -đó mới là tính ứng dụng.

Đầu tư cho khoa học không được tiếc tiền, nhưng phải ra sản phẩm thật. Với khoa học công nghệ, máy móc chạy được hay không là biết ngay. Còn với khoa học xã hội, đề tài phải chỉ ra được cách can thiệp vào chính sách, thay đổi được thực trạng quản lý. Nếu không giải quyết được bài toán thực tế của địa phương, của đất nước, thì những đề tài đó tốt nhất không nên cấp kinh phí để tránh lãng phí.

PV: Trọng dụng là cốt lõi để giữ chân nhân tài, nhưng trọng dụng thế nào cho đúng người, đúng việc lại là việc cần bàn, thưa ông?

GS.TS Phạm Tất Dong: Đúng vậy, thời gian qua chúng ta có tình trạng, thấy họ làm chuyên môn giỏi thì cất nhắc lên làm quản lý, lãnh đạo, nhưng không phải trường hợp nào cũng phù hợp. Người làm lãnh đạo, quản lý đòi hỏi một bộ năng lực hoàn toàn khác, phải có bản lĩnh chính trị, giỏi vận động quần chúng và đặc biệt là phải có tầm nhìn. Anh phải nhìn thấy xu hướng của thế giới 5 năm, 10 năm nữa đi về đâu để hoạch định chính sách, chứ không phải kiểu "bắn súng phát một", đối phó với sự vụ qua ngày.

Vì vậy, trọng dụng nhân tài là phải để họ làm đúng sở trường. Nhân tài hàn lâm thì hãy tạo điều kiện, cấp kinh phí tốt nhất để họ nghiên cứu chuyên sâu. Còn nhân tài lãnh đạo, quản lý thì phải được phát hiện, ươm mầm và đào tạo theo một hệ sinh thái riêng biệt ngay từ sớm. Có như vậy, chiến lược nhân tài của chúng ta mới thực sự tạo ra sức bật cho quốc gia.

PV: Xin cảm ơn Giáo sư!