Đó không chỉ là yêu cầu về một hệ thống pháp luật nghiêm minh, mà còn là hành trình hình thành ý thức tự giác, tinh thần thượng tôn pháp luật trong mỗi người dân. “Kỷ cương tự thân” được kiến tạo từ đâu? Và giao thông sẽ gợi mở những bài học gì cho hành trình xây dựng một xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh?

Trên hành trình đi làm hàng ngày, anh Trần Tuấn Đạt, ở Hai Bà Trưng, Hà Nội, không còn giật mình bởi những cú tạt đầu hay những tình huống giao thông bất ngờ như trước. Đường phố trật tự hơn cũng khiến mỗi chuyến đi trở nên nhẹ nhàng, an tâm hơn. Theo anh Đạt, sự thay đổi ấy đến từ việc chế tài được thực thi nghiêm minh theo Nghị định 168/2024, cùng với sự hỗ trợ của hệ thống camera giám sát.

"Trước đây, khi chưa có camera hoặc chế tài lỏng lẻo, người tham gia giao thông không để ý, hay chen ngang, vượt ẩu. Bây giờ, ý thức tốt hơn, đi đúng đường, dừng đỗ đúng chỗ, vượt đúng tốc độ, nên cảm giác an toàn hơn. Những trường hợp va chạm cũng hạn chế xô xát, hiền lành hơn và có thể ngồi thỏa thuận với nhau. Đặc biệt vấn đề bia rượu đã giảm hẳn vì xử phạt rất nặng",anh Đạt cho biết.

Muốn văn hóa giao thông bền vững, cần hơn cả chế tài

Chế tài nghiêm minh có thể thay đổi hành vi, nhưng để xây dựng văn hóa giao thông bền vững, người dân cũng mong muốn có thêm những điều kiện thuận lợi để thực hiện đúng quy định. Đó là hạ tầng đồng bộ, hệ thống báo hiệu rõ ràng, cùng những hình thức tuyên truyền pháp luật gần gũi, dễ tiếp cận:

"Mọi người sợ bị đánh vào túi tiền. Ngoài chế tài, mình mong muốn tăng cường tuyên truyền giao thông. Trên mạng xã hội TikTok, một số anh công an tuyên truyền về luật giao thông rất tốt bằng cách nêu các tình huống vi phạm cụ thể".

"Tuy nhiên vẫn còn những trường hợp chưa chấp hành như mũ bảo hiểm. Quan trọng nhất là ở mình, đảm bảo an toàn trước chứ không phải vì luật".

"Cá nhân mình hơi lăn tăn một chút là hệ thống đèn và biển báo có nhiều góc khuất, đường phố chưa được cải thiện về không gian, nên nhiều chỗ hơi bất cập. Cần bảo trì, bảo dưỡng định kỳ".

Theo TS. Khương Kim Tạo, nguyên Phó chánh Văn phòng Ủy ban ATGT Quốc gia, trật tự an toàn giao thông là điểm khởi đầu để xây dựng xã hội kỷ cương, vì đây là môi trường phản ánh rõ nhất ý thức chấp hành pháp luật của công dân. Việc tuân thủ các quy tắc giao thông giúp hình thành thói quen thượng tôn pháp luật, rèn luyện tính kỷ luật, sự kiên nhẫn và tinh thần nhường nhịn. Đồng thời, giao thông an toàn góp phần bảo vệ tính mạng, tài sản và giữ gìn trật tự công cộng. Từ đó, xã hội có thể từng bước xây dựng nếp sống văn minh và là nền tảng hình thành ý thức tuân thủ các quy định pháp luật khác.

Cũng theo ông Tạo, mức độ chấp hành pháp luật trật tự an toàn giao thông có thể phân thành 3 cấp: một là nhận thức và tuân thủ một cách thụ động; hai là tự giác chấp hành; ba là sống và hành động có văn hóa giao thông.

"Theo ý kiến chủ quan của tôi, phần lớn người tham gia giao thông đang ở cấp độ 1, tức là hiểu luật cơ bản nhưng tuân thủ vì sợ phạt và hành vi chưa vững vàng. Cấp độ 2, cấp độ 3, rất nhiều người sống và hành động có văn hóa, lan tỏa điều tốt, giúp đỡ người bị nạn, dắt người già và trẻ em qua đường… Tỷ lệ người đạt mức độ ứng xử có văn hóa tương đối nhiều, nhưng chưa chiếm đại đa số.

Vì thế, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền giáo dục, hoàn thiện hạ tầng, ban hành pháp luật và tổ chức giám sát. Cần phối hợp toàn Đảng, toàn quân và toàn dân cùng tham gia để xây dựng môi trường giao thông an toàn, thân thiện, nhân ái", ông Tạo cho hay.

Cũng theo TS. Khương Kim Tạo, để xây dựng kỷ cương tự thân của toàn xã hội, cần tập trung vào 3trụ cột. Thứ nhất là giáo dục và thay đổi nhận thức thông qua gia đình, nhà trường, truyền thông và đội ngũ quản lý; đồng thời chuyển từ tư duy xử lý bị động sang chủ động ứng dụng công nghệ, quy hoạch hợp lý để nâng cao hiệu quả giao thông.

Thứ hai là hoàn thiện và thực thi pháp luật nghiêm minh, với quy định minh bạch, chế tài phù hợp, áp dụng công bằng và cán bộ gương mẫu. Thứ ba là xây dựng môi trường xã hội văn minh bằng công nghệ, quản lý hạ tầng hiệu quả, khuyến khích cái tốt và hạn chế hành vi tiêu cực, với con người là yếu tố quyết định.

Xây dựng kỷ cương từ gia đình, nhà trường đến môi trường số

Đồng tình quan điểm này, PGS. TS. Vũ Hào Quang, Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn tổng hợp và Phân tích dư luận xã hội, Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội cho rằng, cần ưu tiên xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật, văn hóa Đảng, văn hóa công vụ và xây dựng con người Việt Nam trong thời kỳ mới.

"Điều này phải được tiến hành từ gia đình, từ nhà trường, từ các cơ quan doanh nghiệp và cộng đồng vàcả môi trường số nữa, cần phải thể hiện con người mới. Nghị quyết sẽ đi vào cuộc sống khi người dân thấy mình được an toàn hơn, mình được tôn trọng hơn, mình được phục vụ tốt hơn, mình có nhiều cơ hội để phát triển hơn và được thụ hưởng nhiều công bằng hơn. Sự hài lòng, niềm tin và hạnh phúc của người dân sẽ phải trở thành một thức đo cuối cùng của việc thực hiện Nghị quyết 18 của Trung ương",PGS. TS. Vũ Hào Quang cho hay.

Theo chuyên gia giao thông, TS. Nguyễn Hữu Đức, nhiều quốc gia có văn hóa giao thông phát triển còn xây dựng kỷ cương từ việc kiến tạo một môi trường để người dân “muốn chấp hành, dễ chấp hành và khó vi phạm”. Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Đức chia sẻ thêm những bài học trong hành trình xây dựng kỷ cương tự thân.

"Muốn học tập Thụy Điển như tầm nhìn số 0, tổ chức hạ tầng phải có tính “khoan dung” để người dân không thể tự vi phạm. Thứ hai là phải tổ chức giao thông theo hướng ưu tiên giao thông công cộng. Ở Nhật Bản, họ ưu tiên giao thông công cộng tới mức xe cá nhân phải chịu chờ đợi, chậm trễ để các xe công cộng được đi trước. Kỷ cương tự thân cao nhất vẫn là mức văn hóa giao thông. Phải có biện pháp chứ không thể tuyên truyền chung chung.

Ví dụ, chúng ta tập trung phát động một chiến dịch nhường đường cho người khác. Bên cạnh chủ trương chính sách lớn, cần có những biện pháp thể hiện qua từng đợt, mỗi đợt chọn một trọng điểm", TS. Nguyễn Hữu Đức cho biết.

Mỗi buổi sáng, hàng triệu người cùng bước ra đường. Chỉ trong vài chục phút, vô số lựa chọn được đưa ra: Dừng lại trước đèn đỏ hay cố lách thêm một nhịp? Đi đúng làn hay chen lên phía trước?… Những lựa chọn tưởng như rất nhỏ ấy lại phản chiếu một vấn đề rất lớn: kỷ cương của xã hội bắt đầu từ đâu?

Nghị quyết 18 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã xác định xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển là một trong những trụ cột của mô hình phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Muốn hiện thực hóa mục tiêu ấy, bên cạnh những quy định pháp luật nghiêm minh, cần hình thành văn hóa thượng tôn pháp luật và ý thức tự giác trong mỗi người dân.