Lưu giữ linh hồn làng quê Việt

Trung tâm Bảo tồn sinh thái Phú An, khởi nguồn từ một dự án đầy tâm huyết của UBND tỉnh Bình Dương (cũ) kết hợp với Đại học Quốc gia TP.HCM, xuất phát từ sáng kiến của TS Diệp Thị Mỹ Hạnh.

Khởi công xây dựng từ năm 2003 và chính thức đi vào hoạt động từ năm 2008, sau những giai đoạn sáp nhập và thay đổi cơ cấu tổ chức, dự án hiện được chia làm hai đơn vị: Trung tâm Bảo tồn sinh thái Phú An và Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

Trải rộng trên diện tích 10 ha, Trung tâm Bảo tồn sinh thái Phú An hiện có khoảng 1.500 bụi tre với hơn 300 mẫu tre, trúc, nứa, đại diện cho gần 90% giống tre tại Việt Nam.

Tại đây, nhiều loại tre quý hiếm được chăm sóc nghiêm ngặt như: tép nứa, đằng ngà Nam Trà My, tre vuông Bắc Kạn, trúc tím Hà Giang, tre mỡ, tre gai, vàng sọc… Nhiều loài trong số đó đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng ngoài tự nhiên.

Đến với khu bảo tồn, điểm nhấn ấn tượng nhất đối với du khách là những con đường tre uốn lượn, cây tre cao vút đan xen vào nhau, tạo thành những mái vòm tự nhiên phủ bóng mát khắp lối đi. Nhiều bạn trẻ không ngại di chuyển hàng chục km để tìm đến không gian tĩnh lặng này.

Vượt đường xa hơn 30 km từ phường Tân Uyên, TP.HCM (trước là TP.Tân Uyên, tỉnh Bình Dương) đến đây, bạn Nguyễn Thanh Tuyền (21 tuổi) hào hứng chia sẻ các cung đường tre ở đây rất đẹp, vượt xa kỳ vọng của mình. Hơn 1 giờ chạy xe máy thực sự rất xứng đáng:

“Phong cảnh tại đây nổi bật với vẻ đẹp hùng vĩ, hoang sơ. Đối với những du khách yêu thích thiên nhiên, không gian xanh tươi cùng bầu không khí yên bình. Việc giữ gìn được những nét đẹp truyền thống xưa cũ chính là yếu tố cốt lõi tạo nên sự ấm áp, gần gũi cho điểm đến này."

Không chỉ sở hữu cảnh quan thiên nhiên độc đáo, khu bảo tồn còn có các ngôi nhà tre độc bản. Đây từng là bối cảnh của nhiều bộ phim cổ tích, phim thiếu nhi và các dự án quảng bá văn hóa, góp phần đưa hình ảnh cây tre Việt Nam đến gần hơn với công chúng.

Dưới góc nhìn của chính quyền địa phương, Trung tâm Bảo tồn sinh thái Phú An mang một tầm vóc và giá trị chiến lược quan trọng. Ông Trần Trọng Khánh, Trưởng phòng Văn hóa phường Phú An, khẳng định, bên cạnh giá trị sinh thái, hình ảnh cây tre luôn gắn liền với truyền thống lịch sử, tinh thần đoàn kết, cần cù và kiên cường của dân tộc. Do đó, khu bảo tồn còn gánh vác sứ mệnh giáo dục thế hệ trẻ về các giá trị văn hóa cội nguồn.

Đối với địa phương, làng tre là điểm nhấn về văn hóa, sinh thái và du lịch, giúp quảng bá hình ảnh quê hương, thu hút giới nghiên cứu và học thuật đến với địa phương.

“Việc bảo tồn, phát huy giá trị làng tre Phú An không chỉ góp phần thực hiện hiệu quả Nghị quyết 80 của Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam, mà còn tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho nhân dân địa phương phường Phú An”.

Nỗi trăn trở từ khu bảo tồn

Sở hữu tiềm năng to lớn và vị trí địa lý đắc địa (nằm gần sông Sài Gòn, cách trung tâm TP.HCM không xa, rất phù hợp cho các tour du lịch trong ngày), thế nhưng “ngân hàng tre” Phú An hiện tại lại mang đến một cảm giác lãng phí cho những ai ghé thăm. Mỗi năm, trung tâm chỉ đón trung bình khoảng 5.000 lượt khách, một con số quá khiêm tốn so với quy mô của một khu sinh thái rộng hơn 10ha.

Ông Nguyễn Văn Đông, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn sinh thái Phú An cho biết, cái khó lớn nhất hiện nay là trung tâm chưa có các dịch vụ, sản phẩm ấn tượng để giữ chân du khách. Nơi đây hiện chỉ mở cửa đón khách vãng lai tham quan tự do, chưa thể tổ chức các hoạt động quảng bá định kỳ. Nguồn thu từ việc cho thuê phim trường hay cắm trại là rất nhỏ giọt và không ổn định.

Đáng nói hơn, hiện nay Làng tre Phú An hoàn toàn không bán vé tham quan vì... “chưa có cơ chế”. Toàn bộ hoạt động của trung tâm, từ tiền lương cho nhân viên, chi phí duy trì, cho đến kinh phí xử lý mối mọt cho 10ha tre đều gói gọn trong nguồn kinh phí nhà nước hạn hẹp khoảng 2 tỷ đồng mỗi năm.

Ông Đông bày tỏ nguyện vọng được đổi mới, cởi trói cơ chế để đầu tư bứt phá: "Ưu tiên hàng đầu là khôi phục làng nghề truyền thống mây tre đan của địa phương là xây dựng một xưởng sản xuất quy mô. Chúng tôi hướng tới xây dựng một mô hình như siêu thị tre đầu tiên tại Việt Nam. Nơi đây sưu tập, trưng bày các sản phẩm làng nghề của địa phương và từ 25 làng nghề mây tre đan nổi tiếng trên khắp cả nước. Phải phát triển về dịch vụ, bán sản phẩm, nhà hàng ẩm thực từ cây tre. Đây sẽ thành là một điểm nhấn để phát triển du lịch sinh thái."

Hiện nay, Làng tre Phú An đang được đặt dưới sự quản lý trực tiếp của Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM. Đứng trước những nút thắt về cơ chế và hạ tầng du lịch, chính quyền địa phương Phú An cho biết đang lên các kế hoạch phối hợp, chung tay quảng bá và giới thiệu hình ảnh làng tre rộng rãi hơn đến công chúng.

Để "ngân hàng tre" lớn nhất Việt Nam không chỉ dừng lại là một cái tên hay một khu rừng bảo tồn tĩnh lặng, rất cần những chính sách đầu tư đồng bộ, cởi mở từ các cấp quản lý. Có như vậy, Làng tre Phú An mới thực sự chuyển mình thành một trung tâm du lịch sinh thái - văn hóa, xứng danh với giá trị của loài cây vốn là biểu trưng cho cốt cách độc lập và kiên cường của con người Việt Nam.