Trong cái nắng gắt của vùng đất Quảng Trị, giữa hàng nghìn ngôi mộ trắng thẳng tắp tại Nghĩa trang liệt sĩ Vĩnh Linh, ông Lương Văn Điền lặng lẽ thắp từng nén hương. Hơn 15 năm ròng rã ngược xuôi tìm mộ anh trai – liệt sĩ Lương Văn Hải, điều người em mong đau đáu nhất lúc này là một kết quả giám định ADN để đưa anh trở về quê hương.

Liệt sĩ Lương Văn Hải, quê ở xã Thạch Thán, huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây cũ, nay xã Quốc Oai, thành phố Hà Nội. Ông nhập ngũ mùa hè năm 1967, thuộc đơn vị pháo binh C84. Đến mùa thu năm 1968, người chiến sĩ trẻ ấy đã vĩnh viễn nằm lại chiến trường.

Thế nhưng, những lần di chuyển mộ qua các nghĩa trang do bom đạn và thiên tai, đến nay, thông tin về mộ liệt sĩ Lương Văn Hải bị thất lạc. Ông Điền chỉ biết rằng, anh trai mình đang nằm lại ở một góc nào đó tại Nghĩa trang liệt sĩ Vĩnh Linh, là một trong số những ngôi mộ trên bia khắc dòng chữ “liệt sĩ chưa xác định thông tin”.

Nghĩa trang liệt sĩ Vĩnh Linh là nơi an nghỉ vĩnh hằng của gần 6.000 anh hùng liệt sĩ, trong đó gần 2.000 mộ liệt sĩ “chưa xác định được thông tin”. Đứng giữa hàng ngàn ngôi mộ liệt sĩ “chưa xác định được thông tin”, ông Điền như mất phương hướng, chẳng thể biết được đâu là mộ người anh cả của gia đình. Giờ đây, điểm tựa còn lại của ông chính là xác định danh tính liệt sĩ qua giám định ADN. Cách đây không lâu, ông Lương Văn Điền đã thực hiện lấy mẫu ADN thân nhân theo quy định, gửi gắm niềm hy vọng một ngày nào đó sẽ gặp lại anh trai.

“Từ năm 2010 cho đến bây giờ chúng tôi vẫn còn quyến luyến. Bây giờ gia đình luôn đau đáu nỗi niềm, mong rằng Nhà nước xác định danh tính liệt sĩ bằng phương pháp giám định ADN, nếu tìm được anh thì đó là niềm hạnh phúc nhất cho gia đình. Từ đó, liệt sĩ Lương Văn Hải (anh cả) cũng được trở về với tổ tiên, quê hương sau bao nhiêu năm xa cách”, ông Lương Văn Điền cho biết.

Một buổi chiều tháng 7, phòng đón tiếp thân nhân liệt sĩ của Sở Nội vụ tỉnh Quảng Trị đón thân nhân vừa vượt hơn 400km từ Ninh Bình vào Quảng Trị. Điều đặc biệt là thân nhân này không phải đi tìm mộ liệt sĩ mà có nguyện vọng điều chỉnh lại thông tin trên bia mộ từ liệt sĩ "có danh tính" sang "chưa xác định được danh tính".

Năm 1997, ông Đinh Tuấn Trường, trú tại phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình bắt đầu hành trình đi tìm người chú ruột – Liệt sĩ Đinh Văn Chúc (sinh năm 1949, thuộc đơn vị Đại đội 3 – Tiểu đoàn 3 – Trung đoàn 803, hy sinh tại mặt trận Quảng Trị năm 1968). Thông tin gia đình ông có được là liệt sĩ Chúc được mai táng trên một cồn cát. Nhưng rồi pháo địch từ Cửa Tùng bắn vào lật tung tất cả lên. Mọi người đi thu gom rồi chôn cất lại, sau này quy tập về nghĩa trang liệt sĩ huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị cũ.

Tuyệt vọng vì mọi manh mối đều đứt đoạn, gia đình ông đã tìm đến phương pháp tâm linh. Qua những thủ tục tâm linh đó, gia đình ông nhận một ngôi mộ “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin” tại Nghĩa trang liệt sĩ Vĩnh Linh, lập bia khắc tên chú mình lên đó để hương khói suốt gần 30 năm qua.

Suốt gần ba thập kỷ, ngôi mộ có tên ấy là niềm an ủi lớn cho gia đình ông Trường, giúp người cha thương binh của ông trước khi nhắm mắt xuôi tay vơi đi phần nào nỗi đau day dứt về người em liệt sĩ chưa tìm được. Thế nhưng, trong thâm tâm những người còn sống, sự hoài nghi về mặt khoa học vẫn luôn âm ỉ.

Ông Đinh Tuấn Trường cho biết, khi “Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ” được phát động, gia đình ông Trường đã chủ động đề nghị Sở Nội vụ tỉnh Quảng Trị cho phép hoàn trả lại nguyên trạng ban đầu (mộ chưa xác định danh tính) cho phần mộ đã nhận bấy lâu nay để tiến hành lấy mẫu ADN.

“Hoàn trả lại phần mộ liệt sĩ chưa biết tên mà mình đã nhận bấy lâu nay mà chưa có cơ sở khoa học. Để trong chiến dịch này với phương pháp khoa học, đồng bộ sẽ xác định được danh tính. Khả năng thì tôi có thể nhận được chính xác người thân của mình, liệt sĩ của nhà mình. Và bác, chú liệt sĩ mà gia đình tôi đã nhận cách đây gần 30 năm thì có cơ hội nhận được thân nhân đúng khoa học và đúng đạo lý. Mình nhận sai danh tính liệt sĩ thì lại mất cơ hội của gia đình nhà khác”, ông Trường chia sẻ.

Trong căn phòng làm việc của Phòng Người có công thuộc Sở Nội vụ tỉnh Quảng Trị, những ngày này không lúc nào ngớt tiếng chuông điện thoại và bước chân của những người đi tìm thân nhân. Giữa không gian bộn bề ấy, ông Nguyễn Trường An, chuyên viên của phòng, vừa ân cần rót chén nước chè xanh ấm nóng, vừa lật mở từng trang hồ sơ, hỗ trợ các thân nhân liệt sĩ đi tìm mộ, giúp làm các thủ tục liên quan liệt sĩ.

Theo ông Nguyễn Trường An, việc một gia đình tự nguyện trả lại phần mộ mình đã chăm sóc bấy lâu nay để làm lại từ đầu là một quyết định đòi hỏi sự dũng cảm lớn. Nếu kết quả ADN trùng khớp, đó sẽ là niềm hạnh phúc trọn vẹn. Nhưng nếu không phải, hành trình đi tìm người thân của họ vẫn tiếp tục.

Với trường hợp của ông Đinh Tuấn Trường, ông An đã tỉ mỉ hướng dẫn từng bước làm đơn, hoàn thiện các giấy tờ pháp lý cần thiết để ban quản lý nghĩa trang có cơ sở hoàn trả nguyên trạng phần mộ, chuẩn bị cho công tác lấy mẫu giám định. Sự tận tụy, thấu hiểu của người chuyên viên trẻ nơi đất lửa đã phần nào làm dịu đi nỗi xúc động và lo âu của người thân nhân liệt sĩ.

Ông Nguyễn Trường An tâm sự: “Gia đình liệt sĩ rất vất vả trong việc lặn lội tìm kiếm và xác định phương hướng, địa danh nơi hy sinh, nơi chiến đấu và nơi an táng liệt sĩ để khoanh vùng phạm vi tìm kiếm. Sở Nội vụ tỉnh Quảng Trị đã tiếp đón hàng ngàn lượt gia đình liệt sĩ đến liên hệ và tìm kiếm, hỗ trợ tra cứu thông tin liệt sĩ. Chúng tôi tư vấn, hướng dẫn gia đình trong việc xác minh các thông tin liên quan, giải quyết các chế độ đối với liệt sĩ chưa tìm được thông tin phần mộ”.

Câu chuyện của ông Trường, hành trình tìm mộ anh của ông Điền và sự đồng hành của chuyên viên Nguyễn Trường An chính là một lát cắt chân thực trong “Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ”, đầy nhân văn tại Quảng Trị.