NATO đang bị kéo căng tới giới hạn?

Xung đột ở Ukraine và những hệ lụy từ cuộc chiến Iran là hai chủ đề nổi bật trong chương trình nghị sự của Hội nghị Thượng đỉnh NATO diễn ra trong tuần này. Tuy nhiên, ngay cả trước khi Tổng Thư ký NATO Mark Rutte phát biểu khai mạc ngày 7/7, nhân vật có ảnh hưởng nhất của liên minh đã định hình bầu không khí của hội nghị.

"Thật vô lý khi Mỹ tiếp tục đi theo con đường một chiều trong khi mối quan hệ này không diễn ra có đi có lại. Họ đã không đứng về phía chúng ta!!!", Tổng thống Mỹ Donald Trump viết trên mạng xã hội vào cuối tuần trước.

Khi lãnh đạo 32 quốc gia thành viên NATO nhóm họp tại Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ trong hội nghị kéo dài hai ngày (7-8/7), mối quan hệ lạnh nhạt giữa Mỹ và các đồng minh trong liên minh quân sự xuyên Đại Tây Dương đã nổi lên như một thách thức lớn nhất phủ bóng lên tương lai của NATO.

NATO cho biết hội nghị sẽ tập trung vào ba ưu tiên chính: tăng đầu tư quốc phòng, mở rộng năng lực công nghiệp quốc phòng của châu Âu và bảo đảm hỗ trợ quân sự lâu dài cho Ukraine. Thượng đỉnh NATO diễn ra sau khi các đồng minh năm ngoái cam kết nâng chi tiêu quốc phòng lên tương đương 5% GDP, trong đó riêng các nước châu Âu và Canada đã tăng chi tiêu quốc phòng thêm 139 tỷ USD trong năm 2025.

Tuy nhiên, các cuộc thảo luận được dự báo sẽ bị phủ bóng bởi những tuyên bố của ông Trump về khả năng rút Mỹ khỏi NATO cũng như kế hoạch điều chuyển binh sĩ và khí tài quân sự ra khỏi châu Âu. Ngày 1/5, Lầu Năm Góc thông báo sẽ rút khoảng 5.000 binh sĩ khỏi Đức sau khi tiến hành "đánh giá toàn diện về thế bố trí lực lượng của Bộ Quốc phòng tại châu Âu".

"Tôi không cho rằng NATO đang ở điểm giới hạn. Nhưng liên minh đang bước vào một giai đoạn điều chỉnh sâu sắc”, ông Ian Lesser, chuyên gia cao cấp tại Quỹ Marshall Đức nhận định.

Sự hoài nghi của ông Trump đối với NATO không phải điều mới, nhưng cuộc xung đột gần đây với Iran đã làm gia tăng căng thẳng trong nội bộ liên minh. Nhà lãnh đạo Mỹ nhiều lần chỉ trích các đồng minh châu Âu vì không sẵn sàng ủng hộ Washington về mặt quân sự, đặc biệt là việc từ chối tham gia các nỗ lực mở lại eo biển Hormuz.

Một nguồn cơn khác gây bất đồng lớn là vấn đề chi tiêu quốc phòng. Hôm 2/7, ông Trump tiếp tục chỉ trích NATO, cho rằng việc Washington chi nhiều tiền hơn bất kỳ quốc gia nào khác để bảo vệ các đồng minh là "vô lý", trong khi Mỹ "không nhận được bất kỳ lợi ích nào" từ việc đó.

Các chuyên gia nhận định rằng mặc dù Mỹ đã thay đổi cách tiếp cận với NATO, khả năng Washington thực sự rút khỏi liên minh vẫn rất thấp do vấp phải nhiều rào cản pháp lý và chính trị, nhất là khi nước này đang chuẩn bị cho cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, sự kiện sẽ quyết định đảng nào kiểm soát Quốc hội.

Để chính thức rút khỏi NATO, ông Trump sẽ cần sự ủng hộ của ít nhất 2/3 số thượng nghị sĩ Mỹ hoặc một đạo luật do Quốc hội thông qua - những kịch bản được đánh giá khó xảy ra trong tương lai gần, bởi NATO vẫn nhận được sự ủng hộ rộng rãi từ nhiều nghị sĩ của cả hai đảng lớn tại Washington.

"Theo đuổi vai trò tích cực trong an ninh châu Âu và duy trì vị trí chủ chốt trong NATO vẫn phù hợp với lợi ích của Mỹ và đây là quan điểm được chia sẻ bởi cả hai đảng tại Washington", ông Lesser nhận định.

Theo bà Sophia Besch, nghiên cứu viên cao cấp thuộc Chương trình châu Âu của Quỹ Carnegie vì hòa bình quốc tế, các nước châu Âu không còn kỳ vọng có thể khôi phục mức độ tin cậy trong liên minh như nhiều thập kỷ trước, nhưng vẫn hy vọng hội nghị lần này sẽ tạo cơ hội để các bên xây dựng một lộ trình rõ ràng hơn.

"Điều duy nhất họ vẫn còn hy vọng là những khả năng vẫn có thể dự đoán. Họ chấp nhận rằng cam kết của Mỹ với châu Âu đang thay đổi. Điều họ mong muốn là quá trình chuyển đổi đó diễn ra một cách có trật tự hơn", bà Besch nói.

Chuyên gia này cho rằng: "Theo sau kỳ vọng này là nỗi lo hoàn toàn có cơ sở: nếu quá trình chuyển giao từ một NATO do Mỹ dẫn dắt sang một NATO do châu Âu giữ vai trò chủ đạo diễn ra thiếu sự chuẩn bị, liên minh sẽ đối mặt với khoảng trống trong năng lực răn đe và phòng thủ".

Phép thử lớn nhất từ hồ sơ Ukraine

Bất chấp những lo ngại về khả năng Mỹ cắt giảm hỗ trợ, các đồng minh châu Âu sẽ không rơi vào tình trạng hoàn toàn mất khả năng tự vệ.

Cuộc xung đột Nga - Ukraine đã phơi bày cả sự mong manh của nền công nghiệp quốc phòng châu Âu lẫn mức độ phụ thuộc của nhiều thành viên NATO vào Washington đối với các năng lực quân sự then chốt. Đồng thời, những rạn nứt kéo dài trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương, từ các bất đồng trong nội bộ NATO đến việc Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần đe dọa sáp nhập Greenland, càng thúc đẩy các nước châu Âu theo đuổi mục tiêu tăng cường tự chủ chiến lược. Nhờ đó, chi tiêu quốc phòng của các đồng minh châu Âu đã tăng 62% trong giai đoạn 2020 - 2025.

Tuy nhiên, những khoảng trống lớn về năng lực quân sự vẫn tồn tại. Theo Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), các nước châu Âu vẫn phụ thuộc đáng kể vào Mỹ trong nhiều lĩnh vực quan trọng như năng lực tấn công tầm xa, tình báo, giám sát và trinh sát, các hệ thống dựa trên vệ tinh, năng lực hậu cần cũng như mạng lưới phòng thủ tên lửa và phòng không tích hợp.

Việc thu hẹp những khoảng cách này sẽ là một thách thức lâu dài. IISS ước tính, để thay thế các năng lực quân sự thông thường quan trọng nhất mà Mỹ hiện đang cung cấp, châu Âu sẽ phải đầu tư khoảng 1.000 tỷ USD và có thể mất ít nhất một thập kỷ để hoàn thành.

Bên cạnh đó, ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu cũng đang đối mặt với khó khăn trong việc mở rộng năng lực sản xuất đủ nhanh để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng, trong khi nhiều lực lượng vũ trang vẫn chật vật với tình trạng thiếu nhân lực do khó tuyển dụng và giữ chân binh sĩ.

Hội nghị Thượng đỉnh NATO 2026 được xem là cột mốc quan trọng đối với tương lai của liên minh. Kết quả các cuộc thảo luận không chỉ quyết định cách NATO tiếp tục hỗ trợ Ukraine, mà còn cho thấy liệu châu Âu có thể từng bước giảm sự phụ thuộc vào Mỹ và xây dựng năng lực phòng thủ độc lập trong bối cảnh môi trường an ninh toàn cầu ngày càng bất ổn hay không.