Rất ít doanh nghiệp đóng vai trò là nhà cung cấp

Tính đến nay, Việt Nam có hơn 46.500 dự án FDI còn hiệu lực, với tổng vốn đăng ký hơn 543 tỷ USD, vốn thực hiện lũy kế đạt khoảng 357,6 tỷ USD. Khu vực FDI đang đóng góp trên 20% GDP, khoảng 70% kim ngạch xuất khẩu và tạo việc làm cho hàng triệu lao động.

Theo TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, khu vực FDI vẫn tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế, điều đó được thể hiện qua việc trong 5 năm qua tổng nguồn vốn đầu tư toàn xã hội khoảng 17 triệu tỷ đồng (680 tỷ USD), trong đó ngân sách Nhà nước chiếm 27%, còn lại 73% là của doanh nghiệp trong nước và FDI.

“Giai đoạn 2026-2030, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, bền vững, tuy nhiên đi kèm với đó phải có nguồn vốn khổng lồ để phục vụ - khoảng 38,5 triệu tỷ đồng. Chúng ta đang kỳ vọng khu vực kinh tế tư nhân và FDI sẽ đóng góp tới 80% tổng nhu cầu nguồn vốn. Mỗi năm, Việt Nam sẽ cần khoảng 45 - 50 tỷ USD vốn cam kết và 35 - 40 tỷ USD vốn giải ngân từ khu vực FDI để duy trì đà tăng trưởng. Tuy nhiên, bài toán đặt ra không chỉ là số lượng FDI cần thu hút, mà còn là chất lượng các FDI vào Việt Nam – tức là cần thu hút các FDI thế hệ mới tập trung vào công nghệ cao, thân thiện với môi trường, quản trị hiện đại và lan tỏa kết nối cao với doanh nghiệp trong nước cũng như gia tăng giá trị nội tại cho nền kinh tế”, TS Bình nói.

Một thực trạng rất phổ biến từ nhiều năm nay, dù số lượng các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam rất lớn nhưng sự liên kết giữa khu vực này và doanh nghiệp trong nước rất lỏng lẻo, tỷ lệ nội địa hóa thấp... Điều này được minh chứng qua việc cả nước có hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, nhưng chỉ có khoảng 5.000 doanh nghiệp kết nối trực tiếp được với chuỗi cung ứng toàn cầu hoặc các tập đoàn đa quốc gia. Đáng nói, số doanh nghiệp là nhà cung cấp cấp 1 hoặc cấp 2 chỉ vỏn vẹn 300 doanh nghiệp; số doanh nghiệp là nhà cung cấp cấp 1 - bán hàng trực tiếp cho các tập đoàn lớn khoảng 100 doanh nghiệp - một con số rất nhỏ.

Nói về nguyên nhân của vấn đề này, nhiều chuyên gia đều nhận định do năng lực nội tại của doanh nghiệp Việt Nam cònhạn chế, có tới 60 - 70% doanh nghiệp vẫn đang sử dụng công nghệ cũ kỹ, lỗi thời.

Ông Phạm Xuân Hòe, nguyên Phó Viện trưởng Viện Chiến lược Ngân hàng lấy một ví dụ để chứng minh: “Cách đây 17 năm khi tôi đi khảo sát các doanh nghiệp trong khu công nghiệp phụ trợ của Hà Nội, qua chia sẻ thì họ nói rằng, để có thể đủ tiêu chuẩn tham gia vào chuỗi sản xuất của Samsung thì dây chuyền máy móc công nghệ phải đầu tư đạt chuẩn theo yêu cầu của Samsung – tức là khoảng 300 tỷ đồng. Nếu doanh nghiệp muốn có dây chuyền đó mà vay Ngân hàng thì phải có 30% vốn tự có – nghĩa là phải có 90 tỷ đồng. Vậy thì tại thời điểm cách đây 17 năm, doanh nghiệp nào có thể có đủ 90 tỷ đồng để đối ứng, kể cả bây giờ có ngân hàng hỗ trợ thì doanh nghiệp cũng rất khó vay nếu không có tài sản thế chấp”.

Ông Hòe cũng nhấn mạnh rằng, cần có sự hỗ trợ của Nhà nước dựa trên các chính sách dành cho doanh nghiệp về nguồn vốn đầu tư dây chuyền máy móc, khoa học công nghệ thì các doanh nghiệp Việt mới có thể tham gia sâu vào chuỗi sản xuất của các doanh nghiệp FDI và đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe của quốc tế.

Mạnh dạn thay đổi tư duy thu hút FDI

Trong 4 tháng đầu năm 2026, tổng số vốn FDI đăng ký vào Việt Nam đạt trên 18 tỷ USD, tăng 32% so với cùng kỳ năm trước. Có thể thấy, Việt Nam đang có lợi thế rất lớn trong việc thu hút nguồn vốn FDI để phục vụ cho nhu cầu tăng trưởng trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, tại thời điểm này, điều quan trọng nhất không phải là mỗi năm sẽ thu hút được bao nhiêu vốn FDI, mà là các nhà đầu tư FDI sẽ mang những công nghệ nào, tạo ra giá trị gia tăng ra sao, đào tạo được nguồn nhân lực thế nào và kết nối được bao nhiêu doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng cũng như đóng góp như thế nào cho chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và nâng cao năng lực nội sinh của nền kinh tế. Khu vực FDI và kinh tế tư nhân trong nước cần trở thành đối tác chiến lược của nhau, cùng hợp tác tạo ra giá trị mới, chia sẻ lợi ích và hỗ trợ nhau cùng phát triển.

Theo ông Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, cần thay đổi tư duy và cách tiếp cận thu hút FDI.

“Chính phủ cần tập trung hoàn thiện thể chế, cơ chế chính sách, cải cách mạnh mẽ môi trường đầu tư, nhanh chóng xây dựng cơ chế thử nghiệm, sandbox đối với những lĩnh vực mới như AI, công nghệ số, năng lượng xanh... Thiết kế lại chính sách ưu đãi đầu tư theo hướng thúc đẩy liên kết, chuyển từ ưu đãi thuế sang ưu đãi dựa trên chi phí (R&D, khấu hao và đào tạo, đổi mới sáng tạo) hoặc dựa trên kết quả đầu ra. Xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện, đặc biệt là phát triển hạ tầng các khu công nghiệp chuyên sâu, khu công nghiệp thông minh, sinh thái, các khu công nghệ cao... nhằm thu hút đầu tư chất lượng cao, nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu, hiện thực hóa các mục tiêu chuẩn ESG (Môi trường, Xã hội, Quản trị...)”, ông Hiển nói.

Đối với mô hình tăng trưởng kinh tế của Việt Nam, FDI vẫn là một trong những động lực tăng trưởng không thể thiếu, vậy làm thế nào để tận dụng hiệu quả được nguồn vốn này để phục vụ tốt cho mục tiêu tăng trưởng, tránh việc thu hút đại trà, thiếu sự chọn lọc như cách chúng ta đã từng làm từ nhiều năm trước.

Các chuyên gia nhận định, Việt Nam đang đứng trước ngã rẽ chiến lược, nếu tiếp tục thu hút FDI theo cách cũ (dựa trên lợi thế cạnh tranh về chi phí giá rẻ...) thì các doanh nghiệp Việt Nam sẽ mãi chỉ ở vị thế gia công, lắp ráp trong chuỗi giá trị toàn cầu. Việt Nam cần đổi mới tư duy thu hút FDI - chuyển từ “trải thảm” để thu hút bằng mọi giá sang thu hút có chọn lọc, lựa chọn dòng vốn chất lượng cao, lấy công nghệ, đổi mới sáng tạo, giá trị gia tăng, bảo vệ môi trường và liên kết với doanh nghiệp trong nước là tiêu chí hàng đầu.

40 năm trước Việt Nammở cửa để đón dòng vốn FDI vào, và dòng vốn đó cũng đã mang lại không ít những thành tựu cho nền kinh tế. Tuy nhiên hiện nay, khi Việt Nam đang hướng đến khát vọng tăng trưởng cao và bền vững thì những năm tiếp theo cần thay đổi cách “mở cửa” – để mở ra một cánh cửa mới về tri thức, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, góp phần then chốt trong việc quyết định tới chất lượng tăng trưởng và định hình vị thế quốc gia trong nền kinh tế toàn cầu.