Các quan chức Mỹ hôm 28/5 cho biết Iran và Mỹ đã đạt được một thỏa thuận sơ bộ để biến thỏa thuận ngừng bắn hiện có thành một giải pháp lâu dài hơn. Sau đó một ngày, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đưa ra một loạt yêu cầu về eo biển Hormuz, chương trình hạt nhân của Iran và việc giải tỏa các tài sản của Iran ở nước ngoài.

Nhưng những điều này đã không được Tehran đón nhận tích cực. Hãng thông tấn bán chính thức Fars cho biết, những tuyên bố của ông Trump trên mạng xã hội, là “sự pha trộn giữa sự thật và dối trá” và là một nỗ lực nhằm tạo ra một “chiến thắng giả tạo”. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei cho rằng những gì người Mỹ đưa ra thực chất là những yêu cầu. Vì là những yêu cầu, cả hai bên sẽ cần đàm phán sâu hơn vào chi tiết thỏa thuận và quy trình thực hiện.

Mở lại eo biển Hormuz

Việc khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz chắc chắn là bước đầu tiên mà Mỹ và Iran đều mong muốn, sau ba tháng tê liệt tại tuyến đường thủy quan trọng này.

“Eo biển Hormuz phải được mở cửa ngay lập tức, không thu phí, cho giao thông hàng hải không hạn chế, theo cả hai hướng”, Tổng thống Trump nói ngày 29/5 khẳng định Iran chịu trách nhiệm rà phá thủy lôi trên tuyến đường biển này. Đồng thời, lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng của Iran sẽ được dỡ bỏ, ông Trump cho biết. Theo một số nguồn tin về bản ghi nhớ, Iran sẽ cho phép vận chuyển hàng hải qua eo biển trở lại mức trước chiến tranh trong vòng 30 ngày. Các nguồn tin từ các công ty vận tải biển cho biết sẽ muốn nhìn thấy việc các bên ngừng bắn thực chất trong nhiều tuần trước khi cho tàu thuyền đi qua.

Vậy nhưng, trong khi ông Trump nhấn mạnh vào việc lưu thông tự do, không bị cản trở; Iran tiếp tục khẳng định họ có quyền quản lý giao thông qua tuyến đường thủy quốc tế này, cùng với Oman - quốc gia nằm ở bên kia eo Hormuz. Việc tìm ra ngôn ngữ để dung hòa hai yêu sách này sẽ là một thách thức.

Theo ông Ebrahim Azizi, người đứng đầu Ủy ban An ninh Quốc gia của Quốc hội Iran, nước này đang theo đuổi “chiến lược quản lý thông minh eo biển Hormuz”. “Các biện pháp kiểm soát và sắp xếp của Iran tại eo biển Hormuz mang tính chất lâu dài chứ chắc chắn không phải tạm thời”, ông Azizi nói, nhấn mạnh quyết tâm duy trì quyền kiểm soát tại tuyến giao thông huyết mạch này.

Việc khôi phục hoạt động hàng hải được đồng bộ hóa như thế nào với yêu cầu của Tehran về việc Hải quân Mỹ chấm dứt ngay lập tức lệnh phong tỏa các cảng của Iran cũng sẽ rất quan trọng. Theo Bộ Tư lệnh Trung tâm của quân đội Mỹ, tính đến ngày 29/5, 115 tàu thương mại đã phải chuyển hướng để đảm bảo không có hoạt động thương mại nào ra vào các cảng của Iran.

“Bằng việc tiếp tục phong tỏa hải quân và đưa ra những yêu cầu quá đáng trong các cuộc đàm phán, ông ấy [Tổng thống Trump - ND] một lần nữa chứng minh rằng không có ý định đàm phán và đang theo đuổi những mục tiêu khác”, ông Mohsen Rezaei, cố vấn của Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei, cho biết ngày 30/5.

Truyền thông nhà nước Iran tuyên bố rằng bản ghi nhớ sẽ kêu gọi lực lượng quân sự Mỹ rút khỏi khu vực xung quanh Iran cùng với việc chấm dứt phong tỏa, và rằng “các tàu quân sự không nằm trong cam kết này” về việc mở lại eo biển. Còn Tổng thống Mỹ lại chẳng hề đề cập đến việc rút quân trong các tuyên bố của mình ngày 29/5.

Vấn đề hạt nhân

Đây là vấn đề cốt lõi của cuộc xung đột hiện tại, và nó vẫn luôn đi kèm với những khác biệt và sự không rõ ràng. Bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran được công bố tuần qua mới chỉ ở mức dự thảo. Chỉ khi bản ghi nhớ được ký kết, hai bên mới bắt đầu thời gian đàm phán 60 ngày để giải quyết chương trình hạt nhân của Iran, bao gồm cả số phận của kho uranium được làm giàu cao của nước Cộng hòa Hồi giáo. Đây là vấn đề chính trong các cuộc đàm phán kể từ vào năm ngoái.

Uranium là nhiên liệu hạt nhân quan trọng có thể được sử dụng để chế tạo bom hạt nhân nếu được làm giàu đến mức độ cao. Iran được cho là đang sở hữu hơn 440 kg uranium được làm giàu ở mức 60%.

Nhưng đây là điều ông Trump liên tục tuyên bố là “lằn ranh Đỏ” của nước Mỹ. “Iran phải đồng ý rằng họ sẽ không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân”, Tổng thống Mỹ viết trên mạng xã hội. Ông tiếp tục đe dọa rằng Iran sẽ phải cùng Mỹ tháo dỡ và phá hủy kho dự trữ uranium - một tuyên bố nhanh chóng bị truyền thông nhà nước Iran bác bỏ. Ngoài ra, nhà lãnh đạo Mỹ tuyên bố không muốn uranium được gửi đến Nga hoặc Trung Quốc. Hiện chưa rõ liệu kho dự trữ uranium chưa được làm giàu của Iran có được đưa vào các cuộc đàm phán hay không.

Trước đây, ông Trump đã nói rằng việc đình chỉ làm giàu uranium trong 20 năm là có thể chấp nhận được. Còn theo các nguồn tin, Iran được cho là đã đề nghị một thời gian đình chỉ ngắn hơn nhiều.

Trả lại khối tài sản của Iran

Iran đang cần tiền để tái thiết và khôi phục hoạt động kinh tế - xã hội hơn lúc nào hết. Nền kinh tế nước này đã gặp khó khăn nghiêm trọng trước khi cuộc xung đột với Mỹ và Israel nổ ra, với tỷ lệ thất nghiệp đã tăng vọt kể từ đó. Một thông điệp bằng văn bản của Đại giáo chủ Mojtaba Khamenei ngày 28/5 đã kêu gọi Quốc hội Iran “ưu tiên tái thiết, ổn định kinh tế và khắc phục thiệt hại do chiến tranh gây ra”.

Iran đang yêu cầu giải tỏa ngay lập tức hàng tỷ USDtài sản bị chặn tại các ngân hàng ở nước ngoài. Nhưng Mỹ khẳng định việc trả lại tài sản của Iran sẽ chỉ xảy ra khi eo biển Hormuz được mở cửa. Trong tuyên bố mới nhất, ông Trump nhấn mạnh rằng “sẽ không có tiền cho đến khi có thông báo tiếp theo”, ngụ ý điều kiện tiên quyết là Iran phải có hành động thiện chí trước.

Theo hãng thông tấn bán chính thức Tasnim của Iran, nếu Tehran và Washington đồng ý với bản ghi nhớ, 24 tỷ USD tài sản của Iran có thể được giải phóng. Một nửa số tiền đó có thể được trả lại khi thỏa thuận được công bố lần đầu tiên. Cũng đã có những cuộc thảo luận xung quanh một quỹ đầu tư cho Iran, quỹ này sẽ cung cấp hàng tỷ USD cho việc tái thiết một khi đạt được thỏa thuận cuối cùng. Mỹ sẽ không đầu tư vào quỹ này, mà phần lớn tiền sẽ đến từ các quốc gia vùng Vịnh. Tháng trước, các quan chức Iran ước tính thiệt hại do các cuộc tấn công của Mỹ và Israel gây ra lên tới 270 tỷ USD.

Các lệnh trừng phạt

Các quan chức chính quyền Mỹ liên tục sử dụng câu khẩu hiệu “không bụi, không USD” để ràng buộc việc loại bỏ uranium được làm giàu cao với các yêu cầu tài chính của Tehran. Cũng như các tài sản bị đóng băng của Iran, các lệnh trừng phạt áp đặt lên Iran sẽ chỉ được dỡ bỏ khi eo biển Hormuz được mở cửa và hoạt động đầy đủ trở lại. Đây là điều mà Mỹ nhiều lần nhắc đến.

Nền kinh tế Iran đang chịu ảnh hưởng nặng nề từ hàng loạt lệnh trừng phạt quốc tế, hầu hết do Mỹ và châu Âu áp đặt. Những lệnh trừng phạt này dự kiến ​​sẽ không được dỡ bỏ ngay lập tức mà gắn liền với vấn đề hạt nhân. Theo ông Baghaei, “các chi tiết phải được đàm phán sau khi bản ghi nhớ được hoàn thiện”.

Hãng thông tấn bán chính thức Fars News Agency đưa tin, Iran ước tính việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với việc bán dầu có thể tạo ra gần 10 tỷ USD doanh thu cho chính phủ nước này trong vòng 60 ngày.

Ngoài ra, cũng chưa rõ liệu cuộc xung đột giữa Israel và nhóm phiến quân Hezbollah do Iran hậu thuẫn ở Lebanon có được đề cập trong bất kỳ bản ghi nhớ nào hay không. Nội dung này chắc chắn cũng sẽ chi phối tổng thể tình hình Trung Đông thời gian tới.

Vấn đề lòng tin

Cả Mỹ và Iran đều đang cần một thỏa thuận hòa bình sớm nhất có thể. Tuy nhiên, dường như rào càn để đi tới đó vẫn còn rất lớn. Vấn đề cốt lõi là sự thiếu tin tưởng kéo dài của cả hai phía khiến cuộc đối thoại không đạt được kết quả thực chất. Các quan chức Iran không ngừng nhắc đi nhắc lại rằng nước này đã hai lần bị Mỹ tấn công trong năm qua trong khi các cuộc đàm phán đang diễn ra.

“Chúng tôi không tin tưởng vào những lời đảm bảo hay lời nói suông - chỉ có hành động mới là thước đo. Sẽ không có hành động nào trước khi phía bên kia hành động”, nhà đàm phán cấp cao của Iran, Mohammad Bagheri Ghalibaf khẳng định điều này hôm 29/5.