Việc Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận tạm thời nhằm chấm dứt cuộc xung đột kéo dài hơn 3 tháng đang làm lộ rõ những khác biệt trong tính toán chiến lược giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu.

Theo các quan chức Israel, thỏa thuận này không đáp ứng được những mục tiêu mà Tel Aviv theo đuổi khi phát động chiến dịch quân sự cùng Mỹ chống Iran. Trong khi đó, Tổng thống Donald Trump đang tìm cách đưa Mỹ ra khỏi cuộc chiến, khiến lợi ích và tính toán của hai nhà lãnh đạo ngày càng khác biệt.

Israel lo ngại bị “trói tay”

Biên bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran dự kiến sẽ được ký kết tại Thụy Sĩ vào ngày 19/6. Dù các điều khoản cụ thể chưa được công bố đầy đủ, Pakistan - quốc gia đóng vai trò trung gian - cho biết văn kiện này bao gồm việc chấm dứt vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, trong đó có Lebanon.

Theo thỏa thuận tạm thời, eo biển Hormuz sẽ được mở lại cho hoạt động hàng hải quốc tế, trong khi vấn đề chương trình hạt nhân của Iran sẽ tiếp tục được đàm phán trong thời gian 60 ngày để hướng tới một thỏa thuận toàn diện.

Tuy nhiên, hai vấn đề khác từng được Mỹ và Israel coi là lý do chính để phát động chiến dịch quân sự chống Iran - gồm chương trình tên lửa của Tehran và việc Iran hỗ trợ các lực lượng vũ trang trong khu vực - được cho là không nằm trong chương trình nghị sự của các cuộc đàm phán sắp tới.

Reuters dẫn lời một quan chức cấp cao Israel giấu tên cho biết thỏa thuận sơ bộ là “điều tồi tệ đối với Israel”. “Không có ai trong giới lãnh đạo Israel có đánh giá khác, từ Thủ tướng cho tới Tổng tham mưu trưởng quân đội”, vị quan chức này nói.

Washington khẳng định trong thời gian ngừng bắn, Mỹ sẽ tiếp tục đàm phán nhằm giải quyết những quan ngại của Mỹ và Israel, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, các quan chức Israel giấu tên cho rằng thời hạn đàm phán có thể kéo dài, khiến Israel không thể tiến hành các hoạt động quân sự trong khi những vấn đề cốt lõi vẫn chưa được giải quyết.

Ba quan chức Israel nhận định khả năng cao thỏa thuận 60 ngày sẽ được gia hạn lên 90 ngày, trong khi Mỹ vẫn duy trì lực lượng quân sự trong khu vực để hỗ trợ tiến trình đàm phán. Hai quan chức khác cho biết Israel đã bất ngờ khi Tổng thống Trump tuần trước tuyên bố một thỏa thuận với Iran sắp được hoàn tất. Họ thừa nhận Tel Aviv gần như không tạo được ảnh hưởng đáng kể đối với tiến trình thương lượng giữa Washington và Tehran.

Mâu thuẫn giữa ông Trump và ông Netanyahu ngày càng rõ nét

Theo Reuters, ông Netanyahu từng kỳ vọng cuộc chiến phối hợp cùng Mỹ sẽ giúp làm suy yếu hoặc thậm chí lật đổ chính quyền giáo sĩ tại Iran, đồng thời củng cố vị thế chính trị của ông trước cuộc bầu cử dự kiến diễn ra vào mùa thu năm nay. Tuy nhiên, những mục tiêu đó hiện vẫn chưa đạt được. Trong khi đó, các chiến dịch quân sự của Israel tại Lebanon tiếp tục kéo dài và chưa mang lại kết quả quyết định.

Quan hệ giữa ông Trump và ông Netanyahu cũng xuất hiện nhiều bất đồng liên quan đến cách xử lý lực lượng Hezbollah tại Lebanon. Hai nhà lãnh đạo đã nhiều lần tranh cãi về việc Israel không chấp nhận hạn chế các hoạt động quân sự nhằm vào Hezbollah - lực lượng được Iran hậu thuẫn. Trong khi đó, việc chấm dứt giao tranh tại Lebanon là một trong những yêu cầu quan trọng của Tehran trong các cuộc đàm phán.

Đầu tháng này, ông Trump được cho là đã gọi điện cho ông Netanyahu và mô tả nhà lãnh đạo Israel là “hoàn toàn mất kiểm soát”, đồng thời yêu cầu không tiến hành các cuộc không kích nhằm vào thủ đô Beirut của Lebanon khi Mỹ đang tìm kiếm một thỏa thuận với Iran.

Mặc dù đã hủy bỏ kế hoạch tấn công trong ngày hôm đó, Israel vẫn tiến hành không kích khu vực ngoại ô phía Nam Beirut một tuần sau đó. Động thái này dẫn tới các cuộc tấn công bằng tên lửa từ Iran nhằm vào Israel và khiến Tổng thống Trump công khai chỉ trích cả hai bên.

Chỉ vài giờ trước khi Mỹ và Iran công bố thỏa thuận tạm thời, Israel tiếp tục không kích thủ đô Beirut ngày 15/6 sau khi các quả rocket được phóng từ Lebanon sang lãnh thổ Israel. Tổng thống Trump sau đó mô tả vụ tấn công bằng rocket này là “nhỏ và không đáng kể”.

Tại cuộc họp báo ở Jerusalem tối 15/6, Thủ tướng Netanyahu thừa nhận giữa ông và Tổng thống Trump đôi lúc có những khác biệt quan điểm.

“Ông ấy là Tổng thống Mỹ, còn tôi là Thủ tướng Israel. Nhiều khi chúng tôi có cùng quan điểm, nhưng cũng có lúc không hoàn toàn như vậy. Tôi chịu trách nhiệm bảo vệ các lợi ích an ninh của Israel”, ông Netanyahu nói.

Nhà lãnh đạo Israel cũng khẳng định nước này sẽ tiếp tục duy trì lực lượng tại miền Nam Lebanon và bảo lưu quyền tự do hành động quân sự nhằm vào Hezbollah.

“Iran muốn Israel rút quân nhưng tôi đã kiên quyết phản đối. Chúng tôi sẽ duy trì quyền tự do hành động và giữ vùng đệm an ninh để bảo vệ người dân ở miền Bắc Israel”, ông Netanyahu nhấn mạnh nói.

Thách thức chính trị đối với ông Netanyahu

Áp lực chính trị trong nước cũng đang gia tăng đối với ông Netanyahu khi các cuộc thăm dò cho thấy ông có nguy cơ thất bại trong cuộc bầu cử sắp tới. Diễn biến này có thể khiến nhà lãnh đạo Israel ít sẵn sàng nhượng bộ hơn trước các đề xuất của Washington, trong bối cảnh niềm tin của công chúng Israel vào cam kết an ninh của Mỹ đang suy giảm.

Ông Dan Shapiro, Đại sứ Mỹ tại Israel dưới thời Tổng thống Barack Obama, hiện làm việc tại Hội đồng Đại Tây Dương, nhận định đây là thời điểm lợi ích giữa hai bên khác biệt rõ rệt.

“Ông Netanyahu sẽ cố gắng không công khai phản đối thỏa thuận để tránh đối đầu trực diện với ông Trump. Tuy nhiên, ông ấy sẽ phát tín hiệu rằng Israel không bị ràng buộc bởi thỏa thuận này và vẫn bảo lưu quyền hành động của mình”, ông Shapiro nói.

Trong nhiều năm, ông Netanyahu luôn xây dựng hình ảnh là nhà lãnh đạo có khả năng duy trì mối quan hệ đặc biệt với ông Trump. Trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Trump, Mỹ đã chuyển Đại sứ quán tại Israel tới Jerusalem, ủng hộ Hiệp định Abraham giúp Israel thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức với Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Bahrain. Ông Trump cũng rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran được ký dưới thời Tổng thống Barack Obama - văn kiện mà Israel từ lâu cho là quá mềm mỏng với Tehran.

Trong chiến dịch tranh cử năm 2019, ông Netanyahu từng treo các biển quảng cáo khổng lồ tại Tel Aviv và Jerusalem với hình ảnh bắt tay, mỉm cười cùng ông Trump.

Tuy nhiên, theo Giáo sư Jonathan Rynhold thuộc Đại học Bar-Ilan, thỏa thuận Mỹ - Iran hiện nay đang làm suy yếu lập luận của ông Netanyahu rằng mối quan hệ gần gũi với ông Trump là lợi thế nổi bật của ông so với các đối thủ chính trị.

“Ông Netanyahu sẽ không thể thuyết phục công chúng Israel ủng hộ thỏa thuận này. Điều tốt nhất mà ông ấy có thể hy vọng là các bên không đạt được thỏa thuận cuối cùng và chiến sự tái diễn theo hướng có lợi cho Israel sau 60 ngày”, ông Rynhold nhận định.

Theo cuộc khảo sát do Viện Dân chủ Israel công bố ngày 12/6, chỉ 41% người Do Thái tại Israel tin rằng an ninh của Israel là ưu tiên quan trọng đối với Tổng thống Trump, giảm mạnh so với mức 64% hồi tháng 3.

Trong khi đó, Bộ trưởng Năng lượng Israel Eli Cohen tuyên bố nước này sẵn sàng hành động đơn phương nếu Iran tái khởi động các chương trình hạt nhân và tên lửa.

“Nếu Iran tìm cách khôi phục chương trình hạt nhân hoặc tên lửa đạn đạo, chúng tôi sẽ hành động”, ông Cohen nói với Đài phát thanh công Kan của Israel, dù cho rằng khả năng Tehran thực hiện bước đi đó trong thời gian ông Trump tại nhiệm là không cao.